45-lecie Hajnowskich Dni Muzyki Cerkiewnej. Między tradycją, konfliktem a jubileuszem

Hajnówka przez dziesięciolecia była miejscem szczególnym na mapie polskiej kultury muzycznej. To właśnie tam, na pograniczu tradycji, religii i kultur, narodził się Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej, który z czasem wyrósł na jedno z najważniejszych wydarzeń artystycznych poświęconych duchowemu dziedzictwu Kościoła prawosławnego w Europie.

Jego historia to jednak nie tylko pasmo sukcesów artystycznych i prestiżu, lecz także opowieść o napięciach, sporach o niezależność oraz dramatycznym rozdarciu, którego skutkiem było przeniesienie festiwalu do Białegostoku.

* * *

Jego początki sięgają roku 1982, kiedy w realiach Polski Ludowej zrodziła się idea stworzenia wydarzenia prezentującego muzykę cerkiewną w szerokim, artystycznym kontekście. Pomysłodawcą i inicjatorem był Mikołaj Buszko, ówczesny dyrektor Hajnowskiego Domu Kultury. Od początku ideę wspierali duchowni prawosławni – przede wszystkim ks. Antoni Dziewiatowski, proboszcz i budowniczy Soboru Świętej Trójcy w Hajnówce, a także ks. Michał Niegierewicz oraz ks. Jerzy Szurbak, dyrygent Zespołu Muzyki Cerkiewnej Warszawskiej Opery Kameralnej. To dzięki ich zaangażowaniu festiwal od pierwszej edycji miał wysoki poziom merytoryczny i artystyczny.

I choć festiwal odwoływał się do tradycji cerkiewnej, od początku miał charakter świecki. Jego celem było nie tylko pielęgnowanie duchowego wymiaru śpiewu, ale także wydobycie jego walorów artystycznych i ukazanie go szerokiej publiczności – ponad podziałami wyznaniowymi i narodowymi. W kolejnych latach do Hajnówki przyjeżdżały chóry z całego świata: z Europy Wschodniej i Zachodniej, Bałkanów, krajów bałtyckich, a nawet z Egiptu. Festiwal stał się miejscem spotkania kultur, języków i tradycji, a Hajnówka – symbolem dialogu poprzez muzykę.

Przez blisko dwie dekady Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej – „Hajnówka” rozwijał się dynamicznie, zdobywając renomę wydarzenia najwyższej rangi artystycznej. Jednocześnie stanowił znakomitą promocję miasta i prawosławia w Polsce. Sytuacja zaczęła się jednak komplikować pod koniec lat 90. XX wieku. Rok 1998 okazał się przełomowy. Zmiana władz samorządowych w Hajnówce oraz zmiany personalne w Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym przyniosły wyraźne ochłodzenie relacji między organizatorami festiwalu a lokalnymi decydentami.

Narastający konflikt dotyczył przede wszystkim kwestii niezależności festiwalu. Próbowano podporządkować go lokalnym władzom administracyjnym i cerkiewnym, co spotkało się z jednoznacznym sprzeciwem organizatorów. W odpowiedzi na brak zgody powołano w Hajnówce konkurencyjne wydarzenie – Międzynarodowy Festiwal Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej – o bardzo podobnej formule. Doszło do sytuacji bez precedensu: miasto, które przez lata było synonimem jednego festiwalu, stało się areną rywalizacji i podziału. Kulminacją konfliktu była decyzja o zakazie organizowania przesłuchań konkursowych w Soborze Świętej Trójcy. W efekcie XXI edycja Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej w 2002 roku musiała zostać przeniesiona do sali kolumnowej Hajnowskiego Domu Kultury. W dłuższej perspektywie oznaczało to konieczność przeniesienia całej imprezy do Białegostoku – miasta większego, ale pozbawionego tego symbolicznego związku z miejscem narodzin festiwalu.

Jednocześnie w Hajnówce kontynuowano organizację Hajnowskich Dni Muzyki Cerkiewnej, które od 2002 roku prowadzi Stowarzyszenie Miłośnicy Muzyki Cerkiewnej. Organizacja ta postawiła sobie za cel popularyzację duchowo-muzycznego dziedzictwa prawosławia, tworzenie przestrzeni dialogu między wyznaniami oraz prezentację wartości artystycznych śpiewu cerkiewnego. Oprócz festiwalu stowarzyszenie inicjuje koncerty, warsztaty, wystawy i działania edukacyjne, współpracując z samorządami i instytucjami kultury.

Dziś historia festiwali muzyki cerkiewnej w Hajnówce jest świadectwem złożonych relacji między kulturą, religią i polityką lokalną. Pokazuje, jak kruche bywa dzieło budowane latami i jak łatwo może stać się przedmiotem sporów o wpływy i kontrolę. Jednocześnie dowodzi siły samej muzyki, która – mimo podziałów – nadal przyciąga wykonawców i publiczność.

Rok 2026 przyniesie ważny jubileusz – 45-lecie Hajnowskich Dni Muzyki Cerkiewnej, obchodzone w maju. Będzie to nie tylko święto muzyki, ale także moment refleksji nad drogą, jaką przeszło to wyjątkowe wydarzenie. Jubileusz stanie się okazją do przypomnienia ludzi, którzy je tworzyli, oraz do podkreślenia znaczenia tradycyjnego, uduchowionego śpiewu cerkiewnego – wartości niezmiennej mimo upływu czasu i zmieniających się okoliczności. Festiwale muzyki cerkiewnej, niezależnie od miejsca organizacji, pozostają dziś jednym z najważniejszych pomników niematerialnego dziedzictwa kulturowego Podlasia. Ich historia wciąż się pisze – pomiędzy pamięcią Hajnówki a współczesnością Białegostoku, pomiędzy sacrum a sceną koncertową, pomiędzy przeszłością a przyszłością, którą symbolicznie otwiera jubileusz 45-lecia w 2026 roku.

* * *

II edycja Koncertu Wielkopostnego

W niedzielny wieczór, 15 marca 2026 roku, mury soboru św. Trójcy w Hajnówce wypełniły się przejmującym śpiewem cerkiewnym. Wydarzenie to, będące zapowiedzią majowego 45. Międzynarodowego Festiwalu Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej, stało się dla zgromadzonych gości nie tylko przeżyciem artystycznym, ale przede wszystkim głęboką modlitwą.

Spotkanie rozpoczęło się od wystąpienia ks, bpa Pawła, prawosławnego ordynariusza hajnowskiego. Hierarcha wprowadził uczestników w mistyczną atmosferę Wielkiego Postu, zwracając szczególną uwagę na rolę modlitwy, refleksji oraz wewnętrznego przygotowania do nadchodzących świąt.

Na scenie zaprezentowały się trzy zespoły, z których każdy wniósł do koncertu unikalną wrażliwość i bagaż doświadczeń:

• Męski Zespół Muzyki Cerkiewnej GRABARKA z Warszawy,
• Żeński Zespół Muzyki Cerkiewnej ARMONIA z Białegostoku,
• Chór Parafii Prawosławnej Hagia Sophia z Warszawy.

Pomimo różnorodnej historii i odmiennego warsztatu artystycznego, wszystkich wykonawców połączył wspólny mianownik: głęboka wiara, duchowość oraz miłość do bogatej tradycji muzyki cerkiewnej. Dla licznie zgromadzonych słuchaczy wczorajszy wieczór był chwilą zatrzymania w codziennym biegu. Piękno modlitwy wyrażonej śpiewem pozwoliło uczestnikom na nowo odkryć głębię wielkopostnego czasu.

Wydarzenie zostało zorganizowane przez Stowarzyszenie Miłośnicy Muzyki Cerkiewnej wraz ze współorganizatorami 45. Międzynarodowego Festiwalu Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej. Był to godny wstęp do majowego święta muzyki, które od lat przyciąga do Hajnówki miłośników śpiewu z całego świata.