Australia i Polonia, Lifestyle, Nauka Polskiego, Polska

Anglicyzmy i wulgaryzmy

Andrzej Jaroszyński

Wydawać by się mogło, że dla anglisty, a także osób obytych ze światem Zachodu, zalew anglicyzmów, a właściwie anglo-amerykanizmów w przestrzeni publicznej powinien wywoływać poczucie zadowolenia i swojskości. Obce powoli staje się naszym i powszechnym. Stopniowo zaciera się różnica między słowem cudzoziemskim a lokalnym. Co więcej, można z dobrym akcentem wykazać w towarzystwie nuworyszy wyższość i użyteczność cudzoziemskich nowości językowych.

Napis we foyer Teatru Narodowego podczas spektaklu “Termopile polskie” (2025/2026), fot. Aleksandra Zińczuk

Mimo iż formalnie należę do grupy wspierającej proces westernizacji, inaczej zwanej modernizacją naszej Ojczyzny i indywidualnych ojczyzn, stałem się wręcz niepoprawnym przeciwnikiem nadużywania anglo-amerykanizmów. Za rządów ciemniaków sądziłem, że naśladowanie angielskich słów typu OK, all right, baby, yes (a potem yeah) jest przejawem buntu wyrażającego solidarność z lepszym światem, mimo że w jego szczątkowej i wyidealizowanej formie. Tłumaczyłem sobie także ten fenomen wrodzonym snobizmem polskiej inteligencji, który objął także osoby sfery rządowej i pracującej przedsiębiorczości prywatnej, które nawet nie znały języka Szekspira. W okresie „Solidarności” makaronizmy i zapożyczenia z westernów i kryminałów z Hollywoodu nie zniknęły, ale raczej egzystowały w utajnieniu, aby nie powiedzieć – w podziemiu. Był to okres fascynacji (głównie elit) językiem Wałęsy i brakiem konieczności używania nazw produktów, których po prostu nie było.

Sądziłem, że z nastaniem nowej Polski sprawa nabierze rozmiaru stosownego do aspiracji i możliwości stworzonych przez wybuch demokracji, samorządności i wolności ekonomicznej. Mimo, że byłem już bardzo dorosły, nie przestałem być bardzo naiwny. Okres „popowstaniowy” był bowiem okresem nie tyle wybuchu, co cyklu detonacji cudzoziemskiego języka, których ani specjalna ustawa rządowa, ani nawoływanie zasłużonych w walce o wolność i demokrację nie zdołały powstrzymać.

Nie przewidziałem czegoś zupełnie naturalnego i oczywistego. Otwarcie na Zachód: budowanie zachodnich instytucji, postęp naukowo-techniczny, a nade wszystko moda, sport i rozrywka nie mogły odbywać się w języku polskim… W globalnej wiosce nawet zaklęcia zakochanych starały się naśladować wzdychania hollywoodzkich gwiazd.

Powoli następował proces, który stale poddaje moje nerwy próbie. Okazało się bowiem, że sama zamiana na słowa angielskie lub angielsko brzmiące wywyższa, nobilituje i czyni droższymi te przedmioty i procesy, które jeszcze niedawno opisywano w języku polskim. Zamiast więc kawiarnia pojawiły się cafe, cafe shop, zamiast piwiarnia – puby, zamiast fryzjer – barbershop zamiast salon kosmetyczny – beauty shop itd itd. Okazało się także, że nie wystarczyły proste tłumaczenia na język angielski. Nie wiadomo dlaczego niedouczeni czy też kreatywni językowo właściciele nowych placówek polskiej odmiany kapitalizmu używają na przykład nazw takich jak: „Athlete’s Foot” (buty sportowe) – to potoczna nazwa grzybicy stóp, „Ham królewskie wędliny” lub „Chwast Food Royal Hurt”, którego to sensu nie ośmielę się wytłumaczyć.

Można się pocieszyć, że to nie tylko prowincjonalna skłonność do naśladownictwa, modernistyczna moda na kult kosmopolityzmu i niechęć do swojskiego każe nam czekać na crunch time, ponieważ musimy ogarnąć case przed deadlinem, gdyż nie można tego zbriefować komuś innemu – bo trzeba to mieć na asap. Wymaga to nade wszystko używania słów, których desygnatów nie wymyśliliśmy sami. Niestety, to nie polski naród wymyślił sport, kort ani hokej, a w latach następnych radio, telewizję, smartfon i Internet, wreszcie – AI. To więc globalny charakter angielskiego i innowacyjność jego pierwszych użytkowników skazała pozostałe lądy na używanie tego, czego ich mieszkańcy, a nawet obywatele, sami nie stworzyli, a więc i nie nadali temu nazwy. W języku polskim po prostu nie istnieją inne słowa niż anglicyzmy, np. komputer, peeling, e-mail czy audiobook i setki innych.

Nie ma sensu wymyślać odpowiedników terminów z dziedziny sportu. mody, nauki i techniki. To tylko w przedwojennej pańskiej Polsce próbowano tego procederu tworząc takie nazwy jak samolot, samochód, śmigłowiec i podomka. Spolszczano nawet nazwy osobowe np. William Szekspir (imię ma postać oryginalną), Jerzy Waszyngton, Wilhelm Zdobywca. Natomiast oczywiście Iwan (po rosyjsku) Groźny (po polsku).

Jednakże używanie takich wyrażeń jak event, feedback, shopping, content, które mają odpowiedniki w języku Millera i Zanussiego, świadczą o typowej próbie nobilitacji desygnatów poprzez nazwanie ich po angielsku. Tylko na jednej z lubelskich ulic można podziwiać takie słowotwórcze wygibasy jak „Sis Concept Store”, „Yezzy barbershop” , „Glazed Beauty Studio”, „Nauka języka hiszpańskiego z native speakerem”.

Używanie języka angielsko-amerykańskiego w celach reklamowych i promocyjnych nie budzi zdziwienia, tylko współczucie. Natomiast nachalna obecność słów angielskich w dokumencie rządowym świadczy o wszechobecnym panoszeniu się tego języka, co jest widoczne tym bardziej w porównaniu z nieudaną długoletnią i państwową dominacją języka sąsiedzkiego. W raporcie „Polaków portret własny” opublikowanym niedawno pod kierownictwem dr hab. Barbary Mróz-Gorgoń błędom merytorycznym i gramatycznym towarzyszą anglicyzmy. Wiele pojęć i terminów podawana jest w języku angielskim np. „Food branding, tzw. Beauty sector mają dużą wartość”. Nic dziwnego skoro – jak czytamy wcześniej w tej „nieudanej mieszance polszczyzny, angielskiego oraz marketingowego bełkotu – „Trendy takie jak authentic influencers, unfiltered content, slow fashion pokazują WYRAŹNE PRZESUNIĘCIE ku AUTENTYCZNOŚCI”

W życiu młodego pokolenia największy wpływ mają wypowiedzi emotywne z użyciem anglicyzmów często określane jako Ponglish. Np. wyrażające emocje pozytywne: wow/ła, mega, love (np. Love it!), nice, lub negatywne: no way! bizi („Jestem taki bizi”), fake, news, cringe. Nie tłumaczę ich znaczeń, gdyż znają je nawet absolwenci szkół podstawowych. Nie trzeba dodawać, że moda na anglicyzmy jest efektem dziesięcioletnich wysiłków zawodowych i prywatnych głównie współczesnych kapłanów czyli dziennikarzy i obecnej arystokracji, czyli celebrytów i przywódców ruchu rozrywkowego. Czekamy więc na njusy i hity. W ten sposób klasy wyższe dbają o sukces (a nie powodzenie) procesu (a nie zjawiska) modernizacji (unowocześniania) polskiego społeczeństwa, czyli (Polish community).

Tym bardziej więc, powinniśmy chodzić do kawiarni, fryzjera i kosmetyczki, streszczać wypowiedzi, słuchać wiadomości i narzekać na kierownika. Nieraz opłaca się być w mniejszości. Tak czy inaczej, coraz ciemniej widzę przyszłość polskiej poezji.

Walka z cudzoziemskimi nadużyciami i próba zatrzymania amerykańskiej kultury masowej są walką z wiatrakami (przepraszam za cervantyzm). Francuzi, uważający swój język za doskonały, a więc pozbawiony konieczności zapożyczeń, wydali, po wyzwoleniu przez anglo-amerykanów, narodową wojnę z tzw. franglais. Mimo że trwa ona od dziesięcioleci i jest prowadzona przez rządy, które powołują specjalne komisje, tworzące oficjalne francuskie odpowiedniki dla nowych angielskich terminów, język potoczny, a tym bardziej język internetu i innych technologii, powszechnie używa angielskich zapożyczeń. Weekend miał być fin de semaine, ale używają go tylko Anglicy mówiący po francusku.

Niepotrzebne anglo-amerykanizmy idą w nierównej parze z wulgaryzmami. Jeśli pierwsze są wyrazem bezradności wobec zalewu nowoczesności, to te drugie są konsekwencją rosnącej dominacji praktyk językowych klas (niegdyś) wyzyskiwanych, czyli braku norm i kodeksu poprawnego słownictwa. Wulgaryzmy, bo nie przekleństwa, które są odmiennej poetyki i funkcji, wynikają nie tylko z potrzeby buntu, ale raczej z bezradności wobec ciągle trzymającego władzę starego porządku, opartego na hierarchii i dziesięciu przykazaniach.

Anglicyzmy są w większości przypadków koniecznością lub wyrazem kompleksu niższości. Wulgaryzmy są narzucane przez współczesną kulturę plebejską i infantylizmu. Obce słownictwo ciągle zasilane jest przez nowości, wynalazki i innowacje. Wulgaryzmy są ograniczone przez pojęcia z zakresu fizjologii człowieka i zwierzęcia i zastępują niemożność sformułowania emocji osobistych, klasowych i narodowych. I w tym wypadku przedstawiciele komunikacji i rozrywki wdzięcznie łączą używanie wulgaryzmów z anglicyzmami. Niektórzy tłumaczą to dość ograniczoną semantycznie funkcją najbardziej znanego, gdyż jedynego, określenia różnych opcji w kontaktach osobistych w języku angielskim. Inni chcą podkreślić przywiązanie do tradycji obyczajów ludowych, ale okraszonych cudzoziemskimi, czyli wyższymi, formami językowymi. Tak czy inaczej skoro posługiwanie się nieparlamentarnymi a także cudzoziemskimi wyrażeniami pozwala na uzyskaniu posłuchu i podziwu wśród większości użytkowników mediów społecznych, od tego stanu rzeczy właściwie nie ma odwrotu.

Nie będzie też pocieszeniem, gdy napomknę, iż jedyną dziedziną pozbawioną tych dwóch językowych filarów współczesności jest życie religijne. Anglo-amerykański nie stał się, tak jak dawniej język łaciński, powszechnym komunikacyjnym narzędziem chrześcijaństwa. Ani do rozwoju nauki, ani do panowania wszechstronnej rozrywki doświadczenie religijne nie jest specjalnie potrzebne. Co więcej, często przeżycia religijne są zastępowane przez takie zjawiska kultury masowej, jak sport, kult celebrytów, czy kult jednostki itp. W tych przypadkach wulgaryzmy są tu przydatne jako sprawcze narzędzie desakralizacji. Natomiast życie duchowe nie znosi wulgaryzmów i unika zapożyczeń. Nielicznym tylko wierzącym zostały dwujęzyczne przekleństwa, z których nikt już się nie spowiada.

Źródło: Kultura Enter 2026/03 nr 119