Australia i Polonia, Kultura

Kukułeczka, która od 35 lat niesie Polskę w świat

Jubileusz 35-lecia Polonijnego Zespołu Pieśni i Tańca Ludowego „Kukułeczka” z Dyneburga (Łotwa). W Dyneburgu, drugim co do wielkości mieście Łotwy, od 35 lat rozbrzmiewa polska muzyka, polska pieśń i rytm tańców z różnych zakątków naszego kraju.

Członkowie zespołu w polskich strojach ludowych śpiewają na scenie, pośrodku mężczyzna w czerwonej kamizelce z mikrofonem
Koncert zaczął się od pieśni patriotycznych, a w drugiej części tańców wszystkich regionów Polski Fot. Margarita Vīgule

Jest to zasługa „Kukułeczki” – zespołu, który przez ponad 3 dekady stał się nie tylko artystyczną wizytówką miejscowych Polaków, ale również jednym z najważniejszych ambasadorów polskiej kultury na Łotwie. Za tym niezwykłym przedsięwzięciem stoi jedna kobieta – Żanna Stankiewicz, założycielka zespołu, choreografka i wieloletnia dyrektorka Centrum Kultury Polskiej w Dyneburgu – mówi Ryszard Stankiewicz – prezes dyneburskiego Oddziału Związku Polaków na Łotwie (ZPŁ) „Promień”.

Kobieta i mężczyzna w okularach stoją obok siebie, w tle plansza ze zdjęciami
Żanna Stankiewicz, założycielka zespołu i wieloletnia dyrektorka Centrum Kultury Polskiej w Dyneburgu, z Ryszardem Stankiewiczem, prezesem dyneburskiego Oddziału Związku Polaków na Łotwie „Promień” Fot. Leszek Wątróbski

* * *

Historia „Kukułeczki” zaczęła się właściwie od zwyczajnej, matczynej troski. Kiedy w Dyneburgu rozwijało się polskie szkolnictwo, córka Żanny, Ewelina, rozpoczęła naukę w polskiej szkole. Wśród dzieci były takie, które otrzymały piękne, kosztowne stroje ludowe, ale nie bardzo wiedziały, jak się w nich poruszać, jak tańczyć i jak odnaleźć się na scenie. Żanna, mająca przygotowanie choreograficzne, postanowiła im pomóc. – Patrzę na te dzieciaki – są niezdarne na scenie, nie wiedzą, jak się ruszać, jak nosić kostiumy, jak w nich tańczyć. Postanowiłam im pomóc – wspominała początki swojej działalności.

Z początkowo niewielkiej inicjatywy wyrosło przedsięwzięcie, które przetrwało 35 lat. Pierwsze próby odbywały się przy polskiej szkole, a dzieci szybko zaczęły występować podczas szkolnych akademii i lokalnych uroczystości. Już w listopadzie pierwszego roku działalności zespół pojechał do Rygi na festiwal „Złoty Kłębuszek”. Z czasem do pierwszej grupy dołączały kolejne dzieci, a „Kukułeczka” zaczęła zdobywać coraz większą popularność.

Sama nazwa zespołu również ma swoje korzenie w początkach tej przygody. Nawiązuje do jednej z pierwszych wykonywanych przez dzieci piosenek o kukułeczce. Tak narodziła się nazwa, która przez kolejne dekady miała stać się rozpoznawalna daleko poza granicami Łotwy.

Od dziecięcych prób do polskiej ambasady folkloru

Początki nie były łatwe. „Kukułeczka” była pierwszym tego rodzaju polskim zespołem folklorystycznym na Łotwie. Podczas gdy na sąsiedniej Litwie działało już wiele polskich grup artystycznych, wśród łotewskiej Polonii brakowało podobnej inicjatywy. Żanna Stankiewicz musiała więc nie tylko uczyć dzieci tańca, ale również sama odkrywać bogactwo polskiego folkloru.

Pomagały jej w tym studia na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, poszukiwania materiałów, spotkania i kontakty z polskimi środowiskami folklorystycznymi. Zafascynowana różnorodnością polskich tradycji regionalnych, przekazywała tę pasję swoim wychowankom. Z biegiem lat zespół rozrastał się, a jego repertuar stawał się coraz bogatszy.

Nie zawsze było łatwo zdobyć odpowiednie stroje. Początkowo wykorzystywano stare ubrania, które przerabiano na kostiumy ludowe. Sama Żanna szyła koszule i kamizelki, przygotowując garderobę dla kolejnych grup tanecznych. Dopiero później przyszła znacząca pomoc z Polski – Ministerstwo Kultury wsparło zespół, fundując piękne stroje regionalne.

Dzieci i młodzież w strojach ludowych idą ulicą, w tle żółty sztandar z napisem Kukułeczka
Trochę historii. Kukułeczka na ulicach Dyneburga w roku 2002 Fot. Leszek Wątróbski

Dzisiaj „Kukułeczka” prezentuje tańce z kilkunastu regionów Polski, a w całym jej repertuarze znajduje się około trzydziestu układów. Każdy region ma własną charakterystyczną oprawę kostiumową, muzyczną i choreograficzną. Dzięki temu występy zespołu są barwną podróżą przez polską kulturę ludową – od Śląska i Wielkopolski, przez Kurpie, Lubelszczyznę i Podkarpacie, aż po góralskie tradycje Żywiecczyzny.

W repertuarze znajdują się zarówno znane polskie pieśni i tańce, jak i mniej popularne regionalne melodie. Są tańce śląskie, kurpiowskie Puszczy Zielonej, lasowiackie, sieradzkie, wielkopolskie, opoczyńskie, lubelskie, przeworskie i żywieckie. Nie brakuje oberka, „Hosadyny”, „Tęsknoty”, „Wesoło bywała” czy „Hej od Biłgoraja”. Zespół sięga również po takie utwory jak „Kraj rodzinny”, „Kukułeczka” i „Kwiaty polskie”.

To repertuar, który pokazuje, jak niezwykle różnorodna jest polska tradycja. Każdy taniec opowiada inną historię, każdy strój przywołuje inny region, a każda melodia przypomina o korzeniach, które nie znikają nawet wtedy, gdy od ojczyzny dzielą tysiące kilometrów.

Patriotyzm wytańczony i wyśpiewany

Żanna Stankiewicz od początku wiedziała, że działalność zespołu nie może ograniczać się wyłącznie do nauki tańca. Chciała, aby dzieci poznawały polską historię, kulturę i tradycję, a przede wszystkim rozumiały, czym jest przywiązanie do własnego pochodzenia.

Wychowankowie „Kukułeczki” uczą się szacunku zarówno do Łotwy – kraju, w którym żyją – jak i do Polski, z której wywodzą się ich rodzinne korzenie. Nie chodzi przy tym o przeciwstawianie sobie dwóch ojczyzn, lecz o świadome łączenie polskiej tożsamości z obywatelską i europejską wspólnotą. – Tak, wszyscy jesteśmy Europejczykami, ale warto wiedzieć, skąd twój ród – podkreślała założycielka zespołu.

Szczególnie wymowne są słowa jednej z wychowanek, które Żanna zapamiętała jako jedno z najpiękniejszych podziękowań za swoją pracę: „Nie wstyd być patriotą, tego nauczyła mnie Kukułeczka”.

Trudno o lepsze świadectwo tego, że taniec, śpiew i wspólne występy mogą być czymś znacznie więcej niż artystyczną rozrywką. Mogą kształtować charakter, budować poczucie wspólnoty i uczyć odpowiedzialności za pamięć o przodkach.

Nic więc dziwnego, że podczas jubileuszu znalazł się również specjalny blok patriotyczny. Rozpoczęło go multimedialne przesłanie „Życzenia dla Polski i Łotwy”. Następnie zabrzmiały utwory „Wszechmocny Boże” oraz „Matka o twarzy czarnej”. W programie znalazły się również materiały filmowe: „Ja znam ten kraj” autorstwa Edwarda Słońskiego oraz „Zielona Łotwa” autorstwa Anny Czubajewskiej, nauczycielki z Polski, która w latach 90. ubiegłego stulecia pracowała w Gimnazjum Polskim im. Józefa Piłsudskiego w Daugavpils.

Ważnym punktem uroczystości był także Apel Poległych, podczas którego wspomniano legionistów poległych w Kampanii Łatgalskiej w 1920 roku. Ich nazwiska zostały wyryte w kamieniu przy krzyżu na Słobódce. Ta szczególna część jubileuszowego widowiska pokazywała, że „Kukułeczka” pamięta nie tylko o pięknie polskich tańców, ale również o historii, ofierze i patriotycznych powinnościach kolejnych pokoleń.

Jubileusz, który zgromadził kilka pokoleń Kukułeczki

Trzydziestopięciolecie zespołu stało się wydarzeniem wyjątkowym. Na jubileuszowy koncert przybyli nie tylko obecni członkowie grupy, ich rodziny i przyjaciele, ale również ci, którzy przed laty stawiali w „Kukułeczce” pierwsze taneczne kroki.

Niektórzy przyjechali z bardzo daleka. Dawni wychowankowie dotarli ze Szwecji, Anglii, Czech i Niemiec, a także z różnych miejscowości Łotwy. Było to spotkanie kilku pokoleń – ludzi, których połączyła kiedyś wspólna pasja do polskiej muzyki i tańca.

Przygotowania do jubileuszowego koncertu trwały około półtora miesiąca. Próby odbywały się również w soboty i niedziele. Niektórzy specjalnie przyjeżdżali do Dyneburga, inni musieli godzić przygotowania z obowiązkami zawodowymi. Bywało, że przez wiele tygodni uczestnicy ćwiczyli w różnych grupach, nie mając okazji zobaczyć się wszyscy razem. Dopiero podczas generalnej próby, w sobotni poranek, Żanna Stankiewicz mogła zobaczyć na jednej scenie niemal całą jubileuszową rodzinę „Kukułeczki”.

Kobieta w czarnym stroju przemawia do mikrofonu na scenie, za nią zespół w polskich strojach ludowych
Koncert jubileuszowy odbył się w Pałacu Kultury w Dyneburgu (14 listopada 2026). Żanna Stankiewicz na zakończenie koncertu jubileuszowego na tle członków zespołu Fot. Margarita Vīgule

Sala wypełniła się publicznością – na widowni i balkonie zgromadziło się około 1100 osób. Przybyli przedstawiciele władz miasta, radni, środowiska kulturalne, polscy działacze i sympatycy zespołu. Było to dwugodzinne widowisko bez przerwy, z kolejnymi występami, zmianami kostiumów i bogatą oprawą muzyczną. Publiczność mogła zobaczyć nie tylko obecnych członków zespołu, ale również dawnych wychowanków, którzy po latach ponownie stanęli na scenie.

Wypełniona widownia, część osób klaszcze
Sala wypełniła się publicznością Fot. Margarita Vīgule

Jubileusz miał więc wymiar znacznie głębszy niż zwykły koncert. Był powrotem do wspomnień, spotkaniem przyjaciół i potwierdzeniem, że dzieło rozpoczęte przez Żannę Stankiewicz nie zakończyło się wraz z dzieciństwem pierwszych tancerzy. Przeciwnie – przetrwało próbę czasu, zmiany miejsc zamieszkania i kolejne życiowe drogi jego uczestników.

Od patriotycznych pieśni do tańców wszystkich regionów Polski

Program jubileuszowy został podzielony na dwa zasadnicze bloki – patriotyczny i ludowy. Pierwszy przypominał o polskiej historii, przywiązaniu do ojczyzny oraz wspólnocie polsko-łotewskiej. Drugi był prawdziwą ucztą dla miłośników folkloru.

W części ludowej publiczność mogła podziwiać między innymi „Kraj rodzinny”, „Kukułeczkę”, tańce śląskie, „Kwiaty polskie”, tańce kurpiowskie Puszczy Zielonej, lasowiackie, sieradzkie i wielkopolskie. Nie zabrakło „Hosadyny”, tańców opoczyńskich, „Tęsknoty”, oberka i „Hej od Biłgoraja”.

Kolejne odsłony widowiska przybliżały publiczności tradycje Lubelszczyzny, Przeworska i Żywiecczyzny. Znalazły się w nim również „Wesoło bywała” oraz „Kędy Wisła”. Całość uzupełniały tańce i zabawy lubelskie oraz zaproszenie gości na scenę.

Jubileuszowe spotkanie miało także wymiar symboliczny. Na scenie spotkały się dzieci, młodzież i dorośli, którzy w różnych okresach swojego życia należeli do zespołu. Wspólne występy pokazały, że „Kukułeczka” jest czymś więcej niż grupą taneczną. Jest środowiskiem, które przez dziesięciolecia budowało więzi i przekazywało kolejnym pokoleniom miłość do polskiej kultury.

Żanna Stankiewicz została uhonorowana za wieloletni wkład w rozwój kultury oraz działalność na rzecz zachowania polskiego dziedzictwa na Łotwie. Z okazji jubileuszu otrzymała nagrodę „Mūža ieguldījums” (Za całokształt dorobku) przyznaną przez Samorząd Miasta Dyneburga, List Uznania Łotewskiego Narodowego Centrum Kultury oraz Szczególne Wyróżnienie Ministerstwa Kultury Łotwy.

Nie zabrakło kwiatów, upominków i serdecznych słów wdzięczności. Największym wzruszeniem okazała się jednak obecność dawnych wychowanków, którzy mimo upływu lat przybyli do Dyneburga, aby wspólnie świętować ten wyjątkowy jubileusz. Dzięki nim uroczystość stała się nie tylko podsumowaniem wieloletniej pracy, lecz także pięknym świadectwem trwałych więzi budowanych przez lata.

Dzieło, które musi trwać

Trzydzieści pięć lat działalności to również czas, w którym zmieniają się ludzie, pokolenia i okoliczności. Żanna Stankiewicz, która przez całe dorosłe życie poświęcała się pracy z zespołem i polską kulturą, myśli już o przekazaniu pałeczki następcom.

Ważną rolę w tym procesie ma odegrać Swietłana Manohina, związana zarówno z „Kukułeczką”, jak i działalnością Centrum Kultury Polskiej w Dyneburgu. Angażuje się w liczne przedsięwzięcia artystyczne i kulturalne, a jej doświadczenie daje nadzieję, że zespół będzie kontynuował swoją misję.

To ważny moment w historii „Kukułeczki”. Bo choć założycielka może stopniowo przekazywać swoje obowiązki młodszym współpracownikom, nie da się przekazać samego serca tego przedsięwzięcia bez zachowania jego najważniejszych wartości: szacunku do tradycji, miłości do polskości i odpowiedzialności za następne pokolenia.

Jubileusz w Dyneburgu pokazał, jak wiele można osiągnąć dzięki pasji jednej osoby. Żanna Stankiewicz stworzyła zespół, który przez 35 lat wychował kolejne pokolenia młodych ludzi, nauczył ich polskich tańców, pieśni i patriotyzmu. Pokazał im, że polskość nie jest jedynie wspomnieniem o przodkach, ale żywą wartością, którą można pielęgnować na co dzień – również daleko od Polski.

Dzięki „Kukułeczce” polskie melodie rozbrzmiewają na Łotwie, polskie stroje ludowe zachwycają publiczność, a regionalne tańce stają się opowieścią o kraju, z którego wywodzą się przodkowie miejscowych Polaków. Zespół promuje Polskę podczas występów, spotkań i międzynarodowych podróży, budując zarazem mosty porozumienia między narodami.

Można powiedzieć, że przez te 35 lat „Kukułeczka” wykukała sobie niezwykłe miejsce w sercach kilku pokoleń Polaków na Łotwie. I oby jej głos rozbrzmiewał tam jeszcze przez długie lata. Bo dopóki na dyneburskiej scenie będą tańczyć kolejne dzieci, dopóty polska kultura będzie miała tam swoich żywych ambasadorów.

Podziękowania

Kierownik zespołu – Żanna Stankiewicz, składa serdeczne podziękowania Fundacji „Pomoc Polakom na Wschodzie” im. Jana Olszewskiego oraz Ambasadzie RP w Rydze za wieloletnie wsparcie finansowe i organizacyjne. Dzięki tej pomocy zespół wzbogacił się o piękne stroje regionalne, ma możliwość uczestniczenia w wyjazdach, festiwalach i wydarzeniach kulturalnych, a także rozwijania działalności artystycznej i promowania polskiej kultury oraz tradycji na Łotwie.

Leszek Wątróbski