Polacy w Czarnogórze – historia i współczesność

Czarnogóra położona jest nad Morzem Adriatyckim i graniczy z Chorwacją, Bośnią i Hercegowiną, Serbią, Kosowem oraz Albanią. Jest to kraj górzysty (Góry Dynarskie) z niewątpliwie najpiękniejszym wybrzeżem Adriatyku i pięknymi plażami. Jest tu także kilkanaście ciekawych starych miast – takich jak: Budva, Herceg Novi, Sveti Stefan, Ulcinj, Kotor, Bar i kilka pięknych parków narodowych.

Ludność Czarnogóry tworzy mozaikę narodowościową: 268 tys. (43,2%) to Czarnogórcy, a resztę stanowią Serbowie 198 tys. (31%), Bośniacy 48 tys., 31 tys. Albańczycy, 25 tys. i inni. Językiem czarnogórskim posługuje się zaledwie 22% ludności, a serbskim aż 63,5% mieszkańców kraju. Ponad 460 tys. (74%) ludności wyznaje prawosławie i należą do 2 osobnych Cerkwi Prawosławnych: Czarnogórskiej i Serbskiej. Około 110 tys. wyznaje islam, a 24 tys. katolicyzm. 28 czerwca 2006 roku Czarnogóra stała się 192 członkiem ONZ, 5 lipca 2017 roku członkiem NATO.

Polacy w Czarnogórze należą do najmniejszych i najmniej znanych diaspor polonijnych w Europie. Przez dziesięciolecia obecność Polaków na tym obszarze Bałkanów była nieliczna i rozproszona, a dopiero na początku XXI wieku przybrała bardziej zorganizowaną formę. Mimo niewielkiej liczebności, społeczność ta odgrywa dziś istotną rolę w podtrzymywaniu polskiej tożsamości narodowej oraz w promocji kultury polskiej nad Adriatykiem.

Historyczne ślady obecności Polaków

Historię Polaków w Czarnogórze zacznę od wypowiedzi byłego ambasadora Czarnogóry w Warszawie pana Ramiza Bašića, który twierdzi iż: Czarnogórcy nadal uważają, że ich korzenie nie pochodzą znad Dniestru (dawna Małopolska Wschodnia, dziś Zachodnia Ukraina), ale z Polski, o czym wyraźnie świadczą podobnie brzmiące słowa w języku polskim i czarnogórskim.

Czarnogóra, podobnie jak inne posiadłości tureckie, była szczelnie zamknięta dla ludzi z zewnątrz Imperium Ottomańskiego. Tak więc w zasadzie nie było żadnych kontaktów Polski z Czarnogórą i Polaków z tym krajem. Wiemy natomiast, że obecność Polaków na terenie Czarnogóry, rozpoczęła się w XIX wieku i była ściśle związana z historią polskich walk o niepodległość. Także z niepodległościowymi poczynaniami politycznymi emigracji polskiej, dokonywanymi w oparciu o Turcję.

Do wybuchu I wojny światowej w roku 1914 niewielu Polaków przyjeżdżało do Czarnogóry. Jednym z pierwszych, którzy tu dotarli w XIX wieku był gen. Mustafa Dżelaleddin-Pasza (Konstanty Borzęcki) oraz pochodzący z Galicji, Mikołaj Jurystowski (1872-1938), który w latach 1905-1911 był konsulem Austro-Węgier w ówczesnej stolicy niepodległej Czarnogóry – Cetinje.

Kroniki odnotowują również dyplomatę Jerzego Bolesława Bończa-Tomaszewskiego (1872-1955), przebywającego na placówce w Paryżu do 1917 roku, a po odrodzeniu Polski w 1918 roku szefa gabinetu emigracyjnego ministra spraw zagranicznych Czarnogóry w Neuilly-Sur-Seine. Byli też i inni.

W przeszłości Czarnogóra nie była krajem masowej emigracji Polaków. Pojedyncze ślady ich obecności pojawiają się jednak już na przełomie XIX i XX wieku. W latach 1905–1911 w ówczesnej stolicy Czarnogóry, Cetinje, funkcję konsula Austro-Węgier pełnił Mikołaj Jurystowski. Po rewolucji bolszewickiej w Rosji ważną postacią w administracji Królestwa Czarnogóry był Jerzy Bolesław Bończa-Tomaszewski, pełniący funkcję szefa gabinetu ministra spraw zagranicznych w rządzie emigracyjnym w Neuilly-sur-Seine.

Najliczniejsza obecność Polaków w Czarnogórze przypadła jednak na okres I wojny światowej, kiedy tysiące Polaków – żołnierzy armii austro-węgierskiej – znalazły się na froncie bałkańskim w 1916 roku. Po zakończeniu działań wojennych i zmianach granic region ten ponownie stał się miejscem sporadycznej obecności Polaków. W czasach współczesnych do widocznych śladów polsko-czarnogórskich kontaktów należą m.in. badania archeologiczne prowadzone od 2000 roku przez polskich naukowców w Risanie, działalność polskich salwatorianów w parafii niedaleko Kotoru oraz umieszczenie w 2014 roku w Kotorze pamiątkowego głazu poświęconego Janowi Karskiemu.

Współczesna Polonia czarnogórska

Obecnie Polonia w Czarnogórze liczy około 150–200 osób w kraju zamieszkiwanym przez około 650 tysięcy mieszkańców. Największe skupiska Polaków znajdują się w Podgoricy, Nikšiciu, Barze, Danilovgradzie i Tivacie. Charakterystyczną cechą tej diaspory jest jej struktura – ponad 99 % społeczności stanowią kobiety, które wyszły za mąż za Czarnogórców. Nie jest to zatem emigracja ekonomiczna ani polityczna, lecz zjawisko określane często mianem „emigracji serc”.

Powstanie i rozwój Stowarzyszenia Polaków Zamieszkałych w Czarnogórze

Idea zorganizowania środowiska polonijnego w Czarnogórze narodziła się w 2002 roku podczas rozmów w Ambasadzie RP w Belgradzie pomiędzy konsulem Józefem Kamińskim a Wandą J. Vujisić, mieszkającą od lat w Czarnogórze. Pierwsze spotkanie Polonii odbyło się 8 listopada 2003 roku w Sutomore i zgromadziło 21 osób wraz z rodzinami.

Formalnie Stowarzyszenie Polaków Zamieszkałych w Czarnogórze zostało zarejestrowane 16 stycznia 2004 roku. Na jego pierwszą prezes jednogłośnie wybrano Wandę J. Vujisić. W skład zarządu weszły Polki reprezentujące największe ośrodki miejskie kraju, co od początku nadawało organizacji ogólnokrajowy charakter. W 2005 roku Stowarzyszenie uzyskało status pełnoprawnej organizacji pozarządowej, co umożliwiło rozwinięcie szerokiej działalności kulturalnej i edukacyjnej.

Działalność wydawnicza i dokumentacyjna

Mimo niewielkiej liczebności Polonia czarnogórska wydaje dwa tytuły prasowe. Od 2008 roku ukazuje się 2 razy w roku „Głos Polonii. Pismo środowiska polonijnego w Czarnogórze”, będący kroniką życia diaspory i głównym źródłem informacji o jej działalności. Drugim periodykiem jest młodzieżowe pismo „Wakacje z Polską”, przygotowywane przez Klub Studentów „Młoda Polonia” i dokumentujące wakacyjne pobyty młodzieży polonijnej w Polsce. Od 2014 roku oba tytuły dostępne są także w wersji elektronicznej.

Istotnym osiągnięciem środowiska było również wydanie w 2015 roku dwujęzycznej publikacji „Tak się wszystko zaczęło… śladami Polaków w Czarnogórze”, która łączy zarys historyczny, wyniki badań archeologicznych oraz osobiste świadectwa Polek osiadłych w Czarnogórze.

Edukacja, język i kultura

Jednym z kluczowych obszarów działalności Stowarzyszenia jest nauczanie języka polskiego. Od 2010 roku regularnie prowadzone są kursy językowe dla dzieci, młodzieży i studentów, m.in. w Bijelo Polju i Podgoricy. Zainteresowanie językiem i kulturą polską zaowocowało wyjazdami studyjnymi do Polski oraz udziałem czarnogórskich studentów w letnich kursach języka polskiego.

Stowarzyszenie aktywnie promuje również polską kulturę poprzez organizację wydarzeń literackich, muzycznych i edukacyjnych, upamiętnianie wybitnych Polaków – takich jak Czesław Miłosz, Janusz Korczak czy Wisława Szymborska – oraz obchody polskich świąt narodowych i religijnych. Spotkania wigilijne, wielkanocne, obchody 3 maja i 11 listopada na stałe wpisały się w kalendarz życia polonijnego.

Znaczenie Polonii czarnogórskiej

Choć Polonia w Czarnogórze jest nieliczna, jej działalność ma wymiar symboliczny i kulturotwórczy. Stanowi ważny pomost między Polską a Czarnogórą, przyczynia się do utrwalania pozytywnego wizerunku Polski oraz dokumentuje obecność Polaków w regionie, który dotąd rzadko pojawiał się na mapie polskiej emigracji. Dzięki zaangażowaniu swoich członków społeczność ta nie tylko zachowuje własną tożsamość, lecz także aktywnie współtworzy krajobraz kulturowy współczesnej Czarnogóry.

Leszek Wątróbski