Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu – ponad stuletnia misja służby nauce i kulturze

Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu im. Kazimierza Marii Osińskiego należy do najstarszych organizacji naukowych w Polsce południowo-wschodniej. Jego początki sięgają 1909 roku… opowiadał mi prezes Towarzystwa Waldemar Wiglusz – … kiedy to lokalne środowisko historyków, miłośników przeszłości i społeczników podjęło wysiłek stworzenia instytucji, która miałaby za zadanie dokumentować, badać i chronić dziedzictwo regionu. Idea ta narodziła się dzięki pasji i aktywności braci Kazimierza Marii oraz Tadeusza Osińskich – zbieraczy, kolekcjonerów i niestrudzonych popularyzatorów kultury. To oni zgromadzili podstawę przyszłych zbiorów muzealnych Towarzystwa, obejmujących materiały z zakresu archeologii, etnografii, historii i sztuki, a także imponujący księgozbiór oraz bogaty zestaw archiwaliów.

Zebranie założycielskie odbyło się 14 lutego 1909 roku, natomiast statut, wypracowany przez powołany Komitet Tymczasowy, zatwierdzono 2 czerwca tego samego roku przez C.K. namiestnictwo we Lwowie. Od początku działalności TPN realizowało szeroki program naukowo-badawczy, łączący dokumentację przeszłości, troskę o zabytki, rozwój infrastruktury oświatowej oraz tworzenie warunków dla badań naukowych w regionie. W strukturach Towarzystwa utworzono trzy kluczowe jednostki: muzeum, archiwum oraz bibliotekę – instytucje, które przez kolejne dekady stały się fundamentem regionalnego życia naukowego.

Zbiory zgromadzone do 1909 roku liczyły już ponad 1500 przedmiotów muzealnych, ok. 3000 książek oraz 2000 aktów grodzkich i ziemskich. Dzięki darczyńcom, mieszkańcom Przemyśla i okolic, zakupom oraz pracom terenowym kolekcja szybko rosła, umacniając pozycję Towarzystwa jako depozytariusza lokalnego dziedzictwa.

Niebawem rozpoczęto również działalność wydawniczą. Od roku 1912 ukazuje się „Rocznik Przemyski” – czasopismo, które do dziś stanowi najważniejszą platformę publikacji naukowych w regionie. Początkowo noszący nazwę „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu”, stopniowo ewoluował, obejmując publikacje z zakresu archeologii, historii, etnografii, językoznawstwa, literatury i nauk przyrodniczych. Po reorganizacji w latach 90. XX wieku Rocznik podzielono na wyspecjalizowane zeszyty, a obecnie wydawane są trzy: Historia, Literatura i Język oraz Nauki Przyrodnicze. Dwa pierwsze z nich mają wartość punktową, co czyni je ważnym miejscem publikacji dla młodych naukowców i badaczy przygotowujących doktoraty czy habilitacje.

Dawniej TPN prowadziło bogatą działalność wydawniczą, obejmującą liczne publikacje książkowe. Obecnie część tematów – zwłaszcza z zakresu historii wojskowości – przejęło wiodące wydawnictwo Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej. Mimo tej zmiany Towarzystwo nadal pełni ważną rolę jako instytucja integrująca środowisko naukowe regionu, organizująca badania i popularyzująca wiedzę.

Na 100-lecie istnienia Towarzystwa ukazała się cenna publikacja „Ponad podziałami. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu w latach 1909–2009”, podsumowująca dorobek instytucji i jej fundamentalny wpływ na dokumentowanie historii regionu. Książka stanowi wartościowe kompendium wiedzy o działalności Towarzystwa, jego twórcach, inicjatywach i roli w życiu.

Współczesna działalność Towarzystwa kontynuuje założenia statutowe i naukowe ambicje poprzedników. Jak podkreśla prezes, TPN działa dziś w skali regionalnej, obejmując obszar południowo-wschodniej Polski, a zrzesza około 300 członków z kraju i z zagranicy. Obok działalności badawczej i popularyzatorskiej niezmiennie ważnym obszarem pozostaje dbałość o księgozbiór – tworzony od ponad stu lat i stanowiący jedną z największych wartości instytucji. Od około 2000 roku Towarzystwo dysponuje własną siedzibą o powierzchni ponad 500 m², mieszczącą się na skrzyżowaniu ul. Tadeusza Kościuszki 7 z Wybrzeżem im. Marszałka Józefa Piłsudskiego 1, w sąsiedztwie Domu Ukraińskiego. Wcześniej instytucja wielokrotnie zmieniała lokalizację, szukając miejsca dostosowanego do potrzeb archiwum i biblioteki. Obecnie część pomieszczeń wynajmowana jest innym organizacjom – m.in. Stowarzyszeniu Rekonstrukcji Strojów Historycznych „Damy i Huzary”, wcześniej, przez 15 lat, Związkowi Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl – co pomaga w finansowaniu bieżącej działalności.

Ważnym etapem w historii TPN była współpraca z Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej… kontynuował prezes Waldemar Wiglusz – … któremu Towarzystwo przekazało w długoterminowe użyczenie własną bibliotekę wraz z księgozbiorem. Muzeum przejęło zarządzanie zbiorami oraz finansowanie etatów związanych z obsługą, co pozwoliło Towarzystwu skoncentrować się na funkcjach naukowych i wydawniczych.

Znaczącą postacią w dziejach Towarzystwa był jego pierwszy prezes – adwokat Leonard Tarnawski. Pełnił on równocześnie funkcję prezesa Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i odegrał kluczową rolę w budowie gmachu, w którym dziś mieści się Centrum Kulturalne w Przemyślu. Jego dom przy ul. Grodzkiej, nazywany niegdyś „ambasadą polską”, był miejscem spotkań lokalnej elity intelektualnej i patriotycznej.

* * *

Pomimo ponad stuletniej historii Towarzystwo nadal boryka się z wyzwaniami typowymi dla organizacji naukowych i społecznych: pozyskiwaniem funduszy, kosztami utrzymania siedziby, finansowaniem wydawnictw oraz zapewnieniem ciągłości prac badawczych. Utrzymanie „Rocznika Przemyskiego”, który wymaga nakładów na recenzje naukowe, redakcję i druk, jest jednym z głównych obciążeń finansowych. Towarzystwo wspierają w tym urząd miasta, sponsorzy – tacy jak np.: Miejska Biblioteka Publiczna, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej oraz dawniej sąsiednia gmina Żurawica.

Dziś Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu pozostaje jedną z najważniejszych instytucji kultury i nauki na Podkarpaciu. Jego misją jest nie tylko kontynuowanie badań i rozwijanie „Rocznika Przemyskiego”, ale także pielęgnowanie pamięci o bogatej historii miasta i regionu. To właśnie z takich inicjatyw rodzi się lokalna tożsamość – budowana przez ludzi, którzy od ponad wieku wierzą, że nauka, wiedza i kultura są wartościami ponadczasowymi i warte są wspólnego wysiłku. W tym kontekście TPN, ze swoim długim dorobkiem, stanowi przykład instytucji wyjątkowo trwałej i twórczej.

Leszek Wątróbski