„Czyniąc, zastanawiam się, czy to będzie dobre dla Polski”. Adam Chętnik i jego praca dla Kurpiów

Był jednym z najważniejszych polskich etnografów i strażników tradycji. To on stworzył fundament wiedzy o Kurpiach i przez całe życie walczył o zachowanie lokalnej tożsamości i polskości. Mowa o Adamie Chętniku, którego 140. rocznicę urodzin uczcił niedawno Senat RP.

Adam Chętnik urodził się 20 grudnia 1885 roku w Nowogrodzie nad Narwią i przez całe życie pozostał wierny temu miejscu i kulturze, którą uważał za wyjątkową część polskiej tożsamości. Jego dorobek jest imponujący: był etnografem, pisarzem, poetą, publicystą, działaczem społeczno-oświatowym, propagatorem kultury narodowej, posłem na Sejm I kadencji, organizatorem teatrów ludowych, współtwórcą Związku Młodzieży Wiejskiej oraz współzałożycielem junactwa.

Podjęta 26 listopada 2025 roku uchwała Senatu przypomina też o jego działalności patriotycznej. Chętnik angażował się w walkę o przyłączenie Mazur do Polski, przestrzegał przed procesami germanizacyjnymi i odważnie pisał o potrzebie umacniania polskiej państwowości. Za swoją postawę był wielokrotnie represjonowany, 18 razy aresztowany, dwukrotnie skazany na śmierć, cudem uniknął deportacji do obozu w Majdanku. W 1923 roku został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, w 1966 roku uhonorowano go Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, w 1986 roku pośmiertnie Orderem Rodła, a w 2025 roku otrzymał pośmiertnie tytuł Kustosza Pamięci Narodowej.

Największą pasją Chętnika było dokumentowanie i chronienie kultury kurpiowskiej. Przez blisko 60 lat opisał zwyczaje, obrzędy, wierzenia, język, architekturę i sztukę ludową Kurpiów, tworząc dwieście książek i około sześciuset artykułów. Jego książki, takie jak „Puszcza Kurpiowska”, „Chata kurpiowska” czy „Kalendarzyk zwyczajów dorocznych…” mają status dzieł fundamentalnych. Dzięki jego determinacji powstał Skansen Kurpiowski w Nowogrodzie, pierwszy skansen w niepodległej Polsce, zbudowany głównie z prywatnych środków Chętnika i jego rodziny. Tworzył także Muzeum Ziemi w Łomży, organizował dział bursztynu w Muzeum Ziemi w Warszawie i współtworzył warszawskie Muzeum Etnograficzne. Do dziś uchodzi za jednego z pionierów polskiej nauki o bursztynie, jego prace są cytowane, a kolekcje prezentowane w muzeach.

Senat przypomniał, że jego działalność to również świadectwo odwagi. W czasach zaborów, okupacji i powojennego komunizmu krzewienie polskiej kultury oznaczało ryzyko więzienia, utraty majątku, zdrowia, a nawet życia. Chętnik mimo to pozostał wierny swojej dewizie: „Z Bogiem dla Polski”. Przez całe życie działał na rzecz wspólnoty i nigdy nie stracił wiary, że jego praca będzie kontynuowana. „Kto będzie kochał serdecznie swój zakątek, ten ojczyznę całą również będzie miłował” – pisał, wskazując, że troska o lokalną tradycję jest fundamentem narodowej tożsamości.

Dziś, ponad pół wieku po jego śmierci, pamięć o Adamie Chętniku rzeczywiście nie poszła w zapomnienie. Troszczy się o nią jego rodzina. Jego wnuk, Jacek Chętnik wraz z żoną Danutą pełnią od wielu lat pełnią kluczową rolę w zachowaniu dorobku i promocji kultury kurpiowskiej. Jacek Chętnik jest kustoszem archiwum Dziadka . Z inicjatywy rodziny wydawane są reprinty jego książek: „Chaty Kurpiowskiej”, „Gwiazdki”, „Szkoły Polskiej”, „Jak ginie dawna Kurpiowszczyzna” (promocja zaplanowana jest na grudzień br.). Prawnuczka Adama, Katarzyna Chętnik, wychowana „w duchu pradziadka”, w 2017 roku założyła Fundację jego imienia, która m.in. organizuje warsztaty, spotkania z twórcami ludowymi oraz badaczami kultury kurpiowskiej. Dzięki fundacji powstał „Festiwal na Wzgórzu nad Rzeką”, który ożywił Nowogród miejską galerią murali inspirowanych tradycją kurpiowską. Organizacja prowadzi również projekty takie jak „Śladami Adama Chętnika” czy „Kurpiowska Miss Senior”, które dają starszym mieszkankom regionu przestrzeń do działania i dumy z własnej kultury.

Działania fundacji pokazują, że spuścizna Adama Chętnika nie jest zamkniętym rozdziałem historii, lecz żywą inspiracją zarówno dla Kurpiów, jak i dla wszystkich, którzy wierzą, że tradycja, pamięć i lokalna tożsamość są wartościami pozwalającymi budować silną wspólnotę. W roku jego rocznicy ten głos wybrzmiewa szczególnie mocno. Z inicjatywy rodziny, oprócz Senatu, Rok Chętnika obchodziły także województwa mazowieckie i podlaskie oraz miasto Ostrołęka. Jeszcze w tym roku jego dokonania uczci Sejm.

Jolanta Pawnik

 

Źródło: DlaPolonii