Dni Polsko-Węgierskie – historia i znaczenie

Szczególnym symbolem wielowiekowych relacji między Polakami a Węgrami są Dni Polsko-Węgierskie, których centralnym punktem jest Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej, obchodzony corocznie 23 marca. Święto to zostało ustanowione w 2007 roku na mocy uchwał parlamentów obu państw i jest wyrazem wyjątkowej więzi historycznej, kulturowej i społecznej łączącej oba narody.

Za inicjatorów ustanowienia święta uznaje się ówczesnych prezydentów: Lecha Kaczyńskiego oraz László Sólyoma. Uchwała węgierskiego parlamentu została przyjęta jednogłośnie 12 marca 2007 roku, a cztery dni później analogiczną decyzję przez aklamację podjął polski Sejm. Obchody Dnia Przyjaźni odbywają się co roku naprzemiennie w Polsce i na Węgrzech, a ich gospodarzami są różne miasta obu krajów. Choć nie jest to dzień wolny od pracy, towarzyszą mu liczne wydarzenia: konferencje historyczne, koncerty, wystawy, spotkania młodzieży oraz inicjatywy organizowane przez środowiska polonijne.

Polonia na Węgrzech – zarys historyczny

Obecność Polaków na ziemiach węgierskich sięga wczesnego średniowiecza i była związana z bliskimi relacjami dynastycznymi obu państw. Na Węgrzech osiedlali się polscy uczeni, artyści, rzemieślnicy oraz chłopi, tworząc trwałe skupiska etniczne. Szczególną rolę w historii polsko-węgierskiej odegrali Polacy uczestniczący w walkach o wolność Węgier w latach 1848–1849, walczący u boku Węgrów pod dowództwem generałów Józef Bem i Henryk Dembiński.

Kolejną falę osadnictwa przyniosła II wojna światowa, gdy przez Węgry przeszło ponad 100 tysięcy polskich uchodźców – żołnierzy i cywilów. Część z nich pozostała tam na stałe, zwłaszcza w Budapeszcie, który do dziś jest głównym ośrodkiem życia polonijnego.

Według spisu powszechnego z 2011 roku, mniejszość polska na Węgrzech liczy 5730 osób, natomiast aż 7001 osób deklaruje polskie pochodzenie. Około jedna trzecia Polonii mieszka w Budapeszcie.

Organizacje polonijne na Węgrzech

Zorganizowane życie polonijne zaczęło rozwijać się już w drugiej połowie XIX wieku, jednak po II wojnie światowej działalność ta została przerwana przez władze komunistyczne. Odrodzenie nastąpiło po 1958 roku, a dynamiczny rozwój – po 1990 roku, wraz z odzyskaniem pełnej suwerenności przez Węgry. Obecnie na terenie Węgier działa około 75 zorganizowanych ośrodków polonijnych, w tym:

• ogólnokrajowe organizacje społeczne (m.in. im. gen. Bema oraz pw. św. Wojciecha),
• Ogólnokrajowy Samorząd Mniejszości Polskiej,
• Stołeczny Samorząd Mniejszości Polskiej w Budapeszcie,
• liczne samorządy lokalne działające w miastach i wsiach całego kraju.

Istotną rolę odgrywają także instytucje kulturalne i edukacyjne, takie jak Dom Polski, Ogólnokrajowa Szkoła Polska, Muzeum i Archiwum Węgierskiej Polonii oraz zespoły artystyczne i grupy teatralne, które pielęgnują język i tradycję narodową.

Polskie poloniki w Budapeszcie

Budapeszt jest najważniejszym centrum polskich poloników na Węgrzech. Znajdują się tu liczne miejsca pamięci związane z historią Polaków, m.in. tablice upamiętniające XIX-wieczną Polonię, uchodźców wojennych oraz wybitnych postaci polsko-węgierskiej historii. Szczególne znaczenie ma Dom Polski w Budapeszcie oraz Kościół Polski, który w 1991 roku uzyskał rangę Polskiej Parafii Personalnej. Są to miejsca integrujące Polonię, skupiające życie religijne, społeczne i kulturalne, a zarazem pełniące funkcję symbolicznych „ambasad polskości” na Węgrzech.

Istotnym elementem polskiej obecności w Budapeszcie są także instytucje kultury i religii, które od dziesięcioleci pełnią rolę depozytariuszy pamięci historycznej i narodowej. Szczególne miejsce zajmuje Muzeum i Archiwum Węgierskiej Polonii, działające przy Domu Polskim. Placówka ta gromadzi dokumenty, fotografie, wydawnictwa i pamiątki związane z dziejami Polaków na Węgrzech – od XIX-wiecznej emigracji, przez okres II wojny światowej, aż po współczesność. Muzeum pełni nie tylko funkcję archiwalną, lecz także edukacyjną i wystawienniczą, będąc jednym z najważniejszych ośrodków dokumentujących historię polskiej diaspory w Europie Środkowej.

Równie istotnym miejscem na mapie polskich poloników Budapesztu jest Kościół Polski na Kőbányi, czyli Kościół św. Wojciecha w Budapeszcie. Świątynia ta od początku XX wieku stanowi duchowe centrum Polonii węgierskiej. W 1991 roku została podniesiona do rangi Polskiej Parafii Personalnej, co formalnie potwierdziło jej szczególną rolę w życiu religijnym i społecznym Polaków mieszkających na Węgrzech. Kościół na Kőbányi był i pozostaje miejscem nie tylko nabożeństw w języku polskim, ale także uroczystości narodowych, rocznic historycznych oraz spotkań integrujących kolejne pokolenia Polonii.

W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła znajduje się Dom Polski, co tworzy unikalny kompleks religijno-kulturalny, będący sercem polskiego Budapesztu. To właśnie tu szczególnie wyraźnie widać, że Dni Przyjaźni Polsko-Węgierskiej nie są jedynie symbolicznym świętem, lecz żywą tradycją, zakorzenioną w konkretnych miejscach, instytucjach i ludziach, którzy od pokoleń pielęgnują wspólne dziedzictwo obu narodów.

* * *

Wizyta prezydenta Karola Nawrockiego, w Budapeszt (po wcześniejszym spotkaniu w Przemyślu z prezydentem Węgier) była ważnym wydarzeniem dyplomatycznym, podkreślającym bliskie relacje między Polską a Węgrami – z okazji Dnia Przyjaźnie Polsko-Węgierskiej. Podczas rozmów z władzami węgierskimi omawiano współpracę gospodarczą, bezpieczeństwo oraz kwestie unijne.

Zwolennicy wizyty wskazywali na znaczenie historycznego partnerstwa i wspólnych interesów. Krytycy natomiast podnosili obawy o zbyt bliskie relacje z rządem Viktora Orbána, zarzucając mu odchodzenie od standardów demokratycznych. W ich opinii taka współpraca może budzić kontrowersje w relacjach z innymi państwami Unii Europejskiej i wpływać na wizerunek Polski.