Australia i Polonia, Historia, Polska

Garaż w Wollongong i polski myśliwiec. Jak seniorzy z Illawarry budowali replikę PZL P.11

W 2017 roku grupa polskich emerytów spotykała się co tydzień w garażu w Balgownie, dzielnicy Wollongong, by zbudować w naturalnej wielkości replikę myśliwca PZL P.11z z czasów II wojny światowej. Samolot miał stanąć przed Illawarra Polish Museum, w którym wystawiono zdjęcia, drobiazgi i ubrania zebrane przez Andrew Krajewskiego.

Oliwkowozielony polski jednopłatowy myśliwiec PZL P.11c z biało-czerwoną szachownicą na skrzydle i ogonie, wyeksponowany w hali muzealnej
Zachowany egzemplarz polskiego myśliwca PZL P.11c w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie Fot. Alan Wilson/Wikimedia

Za przedsięwzięciem stał Andrew Krajewski, który osiedlił się w Australii w 1981 roku. W 2017 roku kierował kilkoma projektami poświęconymi polskiemu dziedzictwu w regionie Illawarra, a budowa repliki samolotu była jednym z nich. Zależało mu na tym, by losy polskich migrantów nie poszły w zapomnienie, bo społeczność ta się starzeje.

Wollongong, miasto przemysłowe, było jednym z miejsc, gdzie po II wojnie światowej osiadali polscy przybysze. Krajewski oceniał, że w latach 1949–1956 trafiło tam około 2,5 tys. polskich migrantów, przeważnie samotnych mężczyzn. Jak zauważał, o ich obecności w Wollongong i całym regionie Illawarra niewiele jednak zapisano. „Niewiele zostało. Nie ma udokumentowanej historii, żadnych książek” – mówił SBS News.

Środy w garażu

Warsztatem był garaż przy cichej ulicy w Balgownie, dzielnicy Wollongong. Udostępnił go 92-letni wówczas Antoni Suryak. „Wcale mi to nie przeszkadza, uwielbiam to. Nigdy nie powinniśmy zapominać, skąd pochodzimy” – tłumaczył.

Prace szły w środy: od rana przez pięć, sześć godzin ekipa wiercąc, tnąc i szlifując, składała kolejne elementy. Każdy z budowniczych był Polakiem i miał za sobą siedemdziesiątkę. Część z nich nosiła w rodzinnej pamięci wojenną niewolę – krewnych pojmanych i zmuszonych do pracy w nazistowskich obozach.

Fachowców wśród budowniczych nie było. „Musimy się nauczyć w zasadzie wszystkiego. Nigdy w życiu nie używałem elektronarzędzi” – przyznawał Krajewski. Oryginalne plany i fotografie wyznaczały kierunek, ale wiele elementów trzeba było dopasowywać, próbując i poprawiając. Pod koniec października 2017 roku maszyna była gotowa mniej więcej w połowie, a już przerastała długością i wysokością typowy minibus.

Muzeum i młoda kuratorka

Około 2012 roku Krajewski założył grupę historyczną przy Polish Association of Wollongong. Zgromadzone przez niego zdjęcia, drobne pamiątki i ubrania trafiły na ekspozycję Illawarra Polish Museum. W 2017 roku muzeum działało od mniej więcej roku i otwierało się dla zwiedzających raz w miesiącu. Gotową replikę zamierzano postawić przed jego wejściem, licząc, że ściągnie mieszkańców.

W muzeum działała też młodsza kuratorka – dziesięcioletnia wówczas Emiliana Krajewski, krewna Andrew. Wypytywała polskich migrantów o to, co przeżyli. „Urodziłam się w Australii i tu mieszkam, więc nie znam ich doświadczeń. Przekonałam się, że to dla ludzi naprawdę trudne. Nigdy wcześniej o tym nie myślałam” – mówiła. Jej rozmowy miały zostać opublikowane i włączone do muzealnej wystawy.

(gpt)

Źródło: SBS News (29 października 2017)