Zdobyła Srebrną Palmę w Cannes za „Kanał” Andrzeja Wajdy, spotkała Marilyn Monroe i była nominowana do BAFTA. Jej kariera mogła potoczyć się zupełnie inaczej. Po publikacji jednego wywiadu władze PRL zablokowały jej paszport, a drzwi do międzynarodowej kariery zostały zamknięte. Historię Teresy Iżewskiej przypomina wystawa Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego, Teatru Wybrzeże oraz Gdańskiego Towarzystwa Naukowego. Jej premiera odbędzie się 14 sierpnia na Scenie Letniej Teatru Wybrzeże w Pruszczu Gdańskim.
Miała 26 lat, kiedy znalazła się w Cannes. Film, w którym zagrała, zachwycił świat. Kanał Andrzeja Wajdy otrzymał w 1957 roku Srebrną Palmę, a Teresa Iżewska – odtwórczyni roli łączniczki „Stokrotki” – stała się jedną z twarzy polskiego kina, które właśnie przebijało się na międzynarodową scenę.
Flesze fotoreporterów, spotkania z gwiazdami światowego kina. Wszystko wskazywało na początek międzynarodowej kariery. Zamiast niej przyszło jednak zderzenie z PRL-owską rzeczywistością.
25 maja 1957 roku Iżewska udzieliła wywiadu francuskiej prasie. Tekst opublikowany w France-Soirzostał następnie przedrukowany przez polski tygodnik Film. Francuski dziennikarz przedstawił ją jako „Kopciuszka polskiego filmu”, pisząc m.in. o jej niskich zarobkach. W rzeczywistości przywołana kwota była stypendium studentki, a nie wynagrodzeniem za udział w Kanale.
Konsekwencje były dla Iżewskiej bardzo poważne. Władze PRL zablokowały jej paszport, a wydanie dyplomu PWST zostało opóźnione. W marcu 1959 roku aktorka została nominowana do nagrody BAFTA w kategorii dla najbardziej obiecującego debiutanta, ale nie mogła wyjechać do Londynu na uroczystość. Jej międzynarodowa kariera została zahamowana.
Nie przestała jednak grać. Pojawiała się w kolejnych produkcjach filmowych, m.in. Bazie ludzi umarłych, Ranchu Teksas, Nafcie, Spotkaniu w Bajce, Mansardzie i Kryptonimie Nektar. Były to jednak w większości role niewielkie i epizodyczne – znacznie poniżej możliwości aktorki, która kilka lat wcześniej zachwyciła Cannes.
Drugie życie Iżewskiej w Trójmieście
W 1964 roku Teresa Iżewska została zesłana do Gdańska i rozpoczęła jeden z najważniejszych etapów swojej kariery. Przez 18 lat była związana z Teatrem Wybrzeże, gdzie zagrała co najmniej 34 role. W jej repertuarze znalazły się dzieła Ajschylosa, Szekspira, Molière’a, Wyspiańskiego, Witkacego, Mrożka, Gombrowicza i Różewicza. Współpracowała z czołowymi reżyserami trójmiejskiej sceny.
Po Warszawie, Łodzi i Wrocławiu w Gdańsku znalazła dom. Aktorka związała się z miastem, jego kulturą i nadmorskim klimatem. Spacerowała po Oliwie, odwiedzała sopocką plażę, gdańską Starówkę, kawiarnie, kina i muzea. Angażowała się również w działalność edukacyjną i społeczną. Pisała wiersze, interesowała się filozofią i uczyła języka greckiego, aby czytać dzieła Epikura w oryginale.
To właśnie tę mniej znaną Teresę Iżewską chce przypomnieć nowa wystawa.
„Nie tylko Stokrotka” – to jedna z najważniejszych idei wystawy przygotowanej przez Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego w Warszawie, Teatr Wybrzeże oraz Gdańskie Towarzystwo Naukowe. Trzy instytucje połączyły siły, aby przywrócić pamięć o aktorce, której talent i dorobek nie znalazły należnego miejsca w zbiorowej pamięci.
Ekspozycja prowadzi widza przez całe życie aktorki: od dzieciństwa na warszawskim Targówku i doświadczenia wojny, przez studia aktorskie i światowy sukces Kanału, po lata pracy artystycznej w Trójmieście i tragiczny koniec jej życia.
Na kilkunastu planszach pokazane zostaną nieznane lub mało znane fakty z życia Iżewskiej, jedno z najstarszych zachowanych zdjęć aktorki oraz artystyczne interpretacje jej postaci i losów autorstwa krakowskiej malarki Martyny Hołdy.
– Teresa Iżewska jest przykładem artystki, której talent został dostrzeżony przez świat, ale której kariera została brutalnie ograniczona przez rzeczywistość polityczną będącą skutkiem II wojny światowej. Przywracanie pamięci o takich postaciach jest jednym z ważnych elementów naszej misji. Chcemy nie tylko opowiedzieć historię Iżewskiej, ale także przypomnieć, jak wiele polskiej kultury utraciliśmy w wyniku decyzji podjętych z powodów politycznych – mówi Bartosz Gondek, dyrektor Instytutu Strat Wojennych im. Jana Karskiego.
– Teresa Iżewska pozostawiła w Teatrze Wybrzeże ważną część swojego artystycznego życia. Przez 18 lat była częścią naszego zespołu, tworząc role w repertuarze obejmującym zarówno klasykę, jak i najważniejszą współczesną dramaturgię. Cieszymy się, że możemy dziś przypomnieć tę niezwykłą aktorkę i pokazać ją nie tylko jako „Stokrotkę” z „Kanału”, ale przede wszystkim jako wybitną artystkę sceny – mówi Adam Orzechowski, dyrektor Teatru Wybrzeże.
– Gdańsk i całe Trójmiasto mają swoją pamięć kulturową, którą tworzą nie tylko wielkie wydarzenia, ale przede wszystkim ludzie. Teresa Iżewska była osobą niezwykłą, a jej związki z Gdańskiem zasługują na przypomnienie i naukowe opracowanie. Cieszymy się, że Gdańskie Towarzystwo Naukowe może być częścią inicjatywy, która łączy pamięć, kulturę i badania nad historią naszego regionu – mówi prof. dr hab. Maria Mendel, reprezentująca Zarząd Gdańskiego Towarzystwa Naukowego.
Premiera na Wybrzeżu. Początek historii, która może trafić do Gdyni i Gdańska
Wybór miejsca premiery nie jest przypadkowy. Teresa Iżewska przez niemal dwie dekady była związana z artystycznym życiem Wybrzeża. To właśnie tutaj, po utracie możliwości rozwinięcia międzynarodowej kariery filmowej, znalazła przestrzeń dla swojej twórczości teatralnej. Gdańsk stał się jej drugim domem, a Teatr Wybrzeże – jednym z najważniejszych miejsc jej artystycznej działalności.
Premiera wystawy odbędzie się w szczególnym dla Teatru Wybrzeże roku – w 2026 roku instytucja obchodzi 80-lecie działalności. To właśnie z Teatrem Wybrzeże Iżewska była związana przez 18 lat, tworząc dziesiątki ról i współpracując z najwybitniejszymi twórcami trójmiejskiej sceny.
Miejsce prezentacji również jest wyjątkowe. Scena Letnia Teatru Wybrzeże w Pruszczu Gdańskim jest największą tego typu sceną teatralną w Polsce i może pomieścić około 2000 widzów. To właśnie tutaj, w piątek 14 sierpnia, odbędzie się premierowe odsłonięcie wystawy poświęconej Teresie Iżewskiej.
– Chcieliśmy, aby historia Teresy Iżewskiej wróciła na Wybrzeże w sposób symboliczny. Aktorka przez lata była związana z Teatrem Wybrzeże, dlatego naturalne było, aby jej historię przypomnieć właśnie tutaj, w roku naszego 80-lecia. Scena Letnia daje nam dodatkowo możliwość dotarcia z tą opowieścią do szerokiej publiczności – mówi Janusz Wróbel, Burmistrz Pruszcza Gdańskiego.
Prezentacja wystawy w Pruszczu Gdańskim jest pierwszym krokiem do szerszego przypomnienia postaci Teresy Iżewskiej na Pomorzu. Jej związki z Gdańskiem, Sopotem i Gdynią tworzą naturalną przestrzeń do dalszej prezentacji ekspozycji w kolejnych miejscach Trójmiasta.
Nieprzypadkowo wystawa pojawia się na Wybrzeżu również w roku, w którym Gdynia obchodzi 100-lecie nadania praw miejskich. Jubileusz staje się okazją do przypomnienia nie tylko historii samego miasta, ale także ludzi kultury, którzy współtworzyli tożsamość całego regionu. Teresa Iżewska była jedną z takich postaci – choć jej nazwisko przez lata pozostawało na marginesie zbiorowej pamięci.
Wystawa przygotowana przez Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego, Teatr Wybrzeże i Gdańskie Towarzystwo Naukowe ma ten stan rzeczy zmienić. Jest pierwszą próbą przywrócenia Teresie Iżewskiej należnego miejsca w artystycznej i kulturowej pamięci Trójmiasta.
Organizatorzy planują kolejne prezentacje wystawy. Jedną z nich ma być ekspozycja w foyer Teatru Wybrzeże, a także prezentacja w gdańskiej dzielnicy Strzyża, przygotowywana w porozumieniu z Radą Dzielnicy. W dalszej perspektywie wystawa ma pojawić się również w kolejnych miejscach Gdańska i Gdyni.
Pamięć o Teresie Iżewskiej będzie rozwijana również w wymiarze naukowym. W przyszłym roku w punktowanym czasopiśmie naukowym „Rocznik Gdański” ukaże się obszerna publikacja poświęcona aktorce, która ma przybliżyć jej życie, dorobek artystyczny oraz okoliczności, które wpłynęły na losy jej kariery.
Historia Iżewskiej to opowieść o talencie, który dostrzegł świat, ale którego pełnego rozwoju nie pozwoliła dokonać polityka. To także historia artystki, która po utracie szansy na międzynarodową karierę znalazła swoje miejsce na Wybrzeżu.
Przez lata pamiętano przede wszystkim jej „Stokrotkę”. Nowa wystawa pozwala zobaczyć całą Teresę Iżewską – aktorkę, artystkę i kobietę, której życie mogło potoczyć się zupełnie inaczej.
Data: 14 sierpnia 2026 r., godz. 20:00
Miejsce: Scena Letnia Teatru Wybrzeże,
ul. Zastawna 8, 83-000 Pruszcz Gdański
Żródło Instytut Strat Wojennych im. Jana Karskiego
USD 
AUD 
CAD 
NZD 
EUR 
CHF 
GBP 
