Jan Karski po wojnie. Trzeci tom biografii opisuje życie emisariusza w Stanach Zjednoczonych

Trzeci tom biografii Jana Karskiego pióra Waldemara Piaseckiego opisuje mniej znaną część życia bohatera II wojny światowej: powojenne losy i działalność akademicką w USA. Promocja książki „Jan Karski. Jedno życie. Kompletna opowieść. 1945–1956. Tango” jest zaplanowana na 28 listopada na Zamku Królewskim.

Konferencja prasowa poświęcona nowej publikacji odbyła się 22 października w Centrum Prasowym PAP. Książkę wydały Fundacja Historia i Kultura oraz Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego. Patronat honorowy objął Instytut Strat Wojennych, a medialny Polska Agencja Prasowa.

Jan Karski to symbol odwagi, emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego, który z narażeniem życia dostarczał do Francji, Wielkiej Brytanii i USA informacje o sytuacji w okupowanej Polsce oraz o dokonywanej przez Niemców zagładzie Żydów.

Trzy tomy, a będzie więcej

Autorem wszystkich trzech tomów biografii jest Waldemar Piasecki, przyjaciel i współpracownik Karskiego. Pierwszy tom obejmuje dzieciństwo i młodość bohatera, jego edukację, środowisko rodzinne oraz początki drogi dyplomatycznej. Drugi przedstawia okres II wojny światowej, działalność w Polskim Państwie Podziemnym i misję informowania aliantów o niemieckich zbrodniach.

Trzecia część koncentruje się na latach powojennych, kiedy Karski rozpoczął nowe życie na emigracji. Książka opisuje go jako wykładowcę Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie, gdzie prowadził zajęcia o mechanizmach działania sowieckiego państwa, jego instytucji i wpływie na politykę międzynarodową. Autor przedstawia tę aktywność jako kontynuację wcześniejszego zaangażowania bohatera w sprawy Polski, prowadzonego w zupełnie innych warunkach politycznych. Tom przybliża także zaangażowanie Karskiego w walkę z komunizmem oraz jego udział w sprawach dotyczących bezpieczeństwa międzynarodowego.

O koncepcji wielotomowej publikacji mówił prof. Adam Redzik, konsultant historyczny trzeciego tomu, który współpracował również przy dwóch poprzednich. Poinformował, że projekt, początkowo planowany jako trzytomowy, rozrósł się i będzie liczył co najmniej cztery tomy. Przypomniał, że Jan Karski urodził się w Łodzi jako Jan Kozielewski i wychowywał się w rodzinie o tradycjach patriotycznych i religijnych. Istotny wpływ na ukształtowanie jego postawy miał starszy brat Marian Kozielewski, związany z obozem piłsudczykowskim, późniejszy komendant Policji Państwowej w Warszawie i osoba zaangażowana w działalność konspiracyjną.

Według prof. Redzika znaczenie biografii polega na połączeniu faktów historycznych z narracją, która pozwala przedstawić bohatera jako człowieka zmagającego się z osobistymi problemami, uczuciami i rozczarowaniami, a jednocześnie uczestniczącego w wydarzeniach o przełomowym znaczeniu dla Polski i świata.

„To nie jest książka naukowa, tu nie ma przypisów, to jest książka popularnonaukowa, w której autor stara się pokazywać fakty, a jednocześnie pokazać człowieka z krwi i kości, który przeżywa rozterki, który przeżywa kolejne miłości, rozczarowania i my to w tej książce widzimy. A obok tego życia codziennego toczy się wielka polityka, wielkie wydarzenia, kolejne misje, które realizuje Jan Karski” – wskazywał prof. Redzik.

Bohater trudny dla Polaków, ceniony w USA

Waldemar Piasecki przypomniał, że gdy kończył się XX wiek, Amerykanie zrobili ranking stu najbardziej znaczących postaci XX wieku na świecie i w tym gronie znalazło się trzech Polaków: Jan Paweł II, Lech Wałęsa i Jan Karski.

Jak zaznaczył, pozycja Karskiego w polskiej pamięci historycznej przez długi czas była mniej oczywista niż w Stanach Zjednoczonych. „Po prostu postrzeganie Jana Karskiego w Polsce było inne. Był on bohaterem dla wielu Polaków trudnym, po prostu mówił prawdę nie tylko na temat otaczającego świata, ale przede wszystkim prawdę na temat Polski, która niekoniecznie i nie wszystkim zawsze się podobała” – wyraził opinię autor.

Piasecki podkreślił, że zależy mu na przybliżeniu czytelnikom zarówno działalności publicznej Karskiego, jak i jego osobowości, poglądów oraz doświadczeń. Praca nad biografią rozpoczęła się po nawiązaniu przez niego kontaktu z Karskim pod koniec lat 80. XX wieku, a do opracowania książki jej bohater ostatecznie przekonał się po przemianach ustrojowych w Polsce.

Sprawa Józefa Światły

Jednym z głównych wątków trzeciego tomu jest udział Karskiego w sprawie Józefa Światły, wysokiego funkcjonariusza komunistycznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, który uciekł na Zachód i przekazywał Amerykanom informacje o działalności aparatu represji.

Jak relacjonował Piasecki, Amerykanie początkowo nie mieli pewności, czy Światło rzeczywiście zdezerterował, czy też jego pojawienie się w Berlinie było elementem prowokacji. Potrzebowali osoby, która potrafiłaby nie tylko porozumiewać się z nim po polsku, ale także ocenić wiarygodność przekazywanych informacji.

„Także to Karskiemu jest powierzona misja takiego, jak on mówi w książce, poligrafu, wykrywacza kłamstw. Także to, co Światło opowiada Amerykanom, Karski stara się weryfikować w kolejnych sesjach rozmów z tym facetem, a na koniec jest jego oficjalnym tłumaczem przed Komisją Kongresu, gdzie Światło zeznaje, opowiadając, co się w Polsce i w Związku Sowieckim dzieje” – opowiadał Waldemar Piasecki.

Pamięć o Karskim

Piasecki zwrócił uwagę, że po przemianach ustrojowych Karski ponownie zaczął uczestniczyć w polskim życiu publicznym. Otrzymywał doktoraty honorowe polskich uczelni, a w 1995 roku został odznaczony Orderem Orła Białego.

„Oczywiście można się zastanowić, co zrobiliśmy z tym dziedzictwem Jana Karskiego, jak ono zostało utrwalone i jak ono funkcjonuje w tej chwili. Częściowo jest to również pytanie nie do nas, ale do instytucji, które są w Polsce powołane do stania na straży tej pamięci narodowej” – powiedział autor.

Ważnym elementem trzeciego tomu są również osobiste losy Karskiego, w tym jego małżeństwo z Izabelą Escalante, córką wenezuelskiego dyplomaty Diogenesa Escalantego. Historia jego relacji rodzinnych i późniejszych doświadczeń osobistych pokazuje, że powojenne życie emisariusza nie ograniczało się do działalności publicznej.

Piasecki przypomniał też o działalności Towarzystwa Jana Karskiego, które przyznaje ustanowioną przez bohatera Nagrodę Orła Jana Karskiego. Laureatem tegorocznej edycji został Parlament Europejski. Według zapowiedzi autora 6 listopada w Teatrze Polskim w Warszawie nagroda zostanie przekazana przewodniczącej Parlamentu Europejskiego Robercie Metsoli, która przygotuje również słowo wstępne do książki.

„Jeżeli się uda tej pamięci Karskiego w naszej przestrzeni publicznej nie zmarnować, to jakoś tam będę miał niewielką satysfakcję, że rękę do tego przyłożyłem” – podsumował Piasecki.

 

Źródło: PAP MediaRoom