Król, trójca świętych, dwaj geniusze i księżna pani

Mija 200 lat, od kiedy Fryderyk Chopin zajechał z matką i siostrami na kurację do modnego w Prusach, górskiego uzdrowiska Bad Reinerz w Sudetach. Trzy lata przed nim gościł tam Feliks Mendelssohn-Bartholdy, „cudowne dziecko” niemieckiego romantyzmu, a w 1669 roku, w gospodzie rajnerckiego rynku zatrzymał się król Polski, Jan II Kazimierz Waza. Uzdrowiska Bad Reinerz już nie ma, spolszczone po roku 1945 na Duszniki-Zdrój, odtwarza dzisiaj powidoki swojej przeszłości. Jej świadków wymieniono w 1945 roku na przyjezdnych, a przywracaniem pamięci zajmuje się kolejne już pokolenie. Tych ostatnich.

Ziemia Kłodzka (Kłodczyzna się nie przyjęła), czasami, aczkolwiek niepoprawnie nazywana Kotliną Kłodzką, ze swoimi górami, a są tam Stołowe, Sowie, Bardzkie, Bialskie, Bystrzyckie, Orlickie, Złote, Suche, Krowiarki i Masyw Śnieżnika, to zagłębie ukrytych skarbów, tajemnic ostałych się fortec, zamków i pałaców, również uzdrowiskowy raj. Bo od niemal 300 lat poddać się tam można kuracji naturalnymi wodami mineralnymi aż w pięciu zdrojach – Polanicy-Zdrój, Lądku-Zdrój, Długopolu-Zdrój, Kudowie-Zdrój oraz Dusznikach-Zdrój. Unikalna dla każdego 19-wieczna architektura zdrojowa z promenadami, pijalniami, halami spacerowymi, zakładami wodoleczniczymi, pensjonatami, willami i obowiązkowym parkiem zdrojowym, wtapia się w miejską zabudowę przyległych miasteczek. Wyjątkiem są Duszniki-Zdrój, gdzie park wraz ze zdrojową infrastrukturą łączy się z miastem kilometrową niemal Aleją im. Fryderyka Chopina z 1800 roku. Znaczona szpalerem wiekowych kasztanowców, młodszych i rzadszych jesionów i olch, biegnie doliną wartkiej rzeki Bystrzyca Dusznicka pośród wysokich traw i dzikiego drzewostanu na byłych łąkach borowinowych. Razem z rzeką oddziela pasma Gór Orlickich od Bystrzyckich. Z jednej strony zamyka ją figura św. Jana Nepomucena (1722) obok miejskiej kamienicy „Pod Barankiem” przy rzece, a z drugiej, w sercu uzdrowiska, Teatr Zdrojowy z 1805 r., dzisiaj im. Fryderyka Chopina (tzw. Dworek Chopina). Wszędobylskość Chopina w Dusznikach to efekt spolszczania niemieckiego Bad Reinerz po 1945 r., ale niepozorna figura św. Nepomucena skromnie, acz uparcie zaświadcza o czeskich tradycjach tej części dzisiejszej Polski. Od 1999 r. przypomina o tym również Pomnik Trzech Kultur (Polaków, Czechów i Niemców) w nieodległej Kudowie-Zdroju. Spięte tęczą trzy różnej wysokości kamienne filary ilustrują wkład każdej z tych nacji w historię i kulturę regionu. Najwyższy jest filar czeski, potem niemiecki, a najniższy polski, bo po latach rywalizacji i ugodzie z Piastami w XII w. Ziemię Kłodzką przyłączono do Korony Czeskiej, w XVIII w. przejęły ją Prusy, potem Niemcy, a częścią Polski stała się dopiero w połowie XX wieku. Po latach bezwzględnej polonizacji przyszedł czas refleksji i wielokulturowej narracji. Duszniki-Zdrój to wyjątkowe świadectwo tej ewolucji.

Dusznicko-Rajnerckie polonika. Lecznicze właściwości wód „rajnerckich” odkryto na początku XV wieku, a ich oficjalne potwierdzenie w 1767 r. dało początek uzdrowisku. W 1820 r. Bad Reinerz obsługiwało już 500 kuracjuszy rocznie, a w 1910 r. aż 12000. Dominują Niemcy i Austriacy, ale jest też bogata klientela polska, głównie z poznańskiego. Polaków jest na tyle dużo, że zatrudnia się w uzdrowisku polskich lekarzy. Staraniem dra Władysława Stana z Poznania (w Reinerz od 1892 roku) do biblioteki uzdrowiskowej sprowadza się polskie książki i gazety ze wszystkich trzech zaborów. Inny polski lekarz, dr Jan Szadkowski (w Reinerz od 1907 do 1912), w swojej broszurce „Uzdrowisko Reinerz” wydanej w 1912 r. w języku polskim przez drukarnię Antoniego Fiedlera w Poznaniu pisze: „Sezon latowy zaczyna się z dniem 1 maja i trwa do 1 października. Przed i po głównym sezonie, jako i dla kuracyuszów zimowych, ceny taksy kuracyjnej zniżone”. Informacja ważna, bo pobyt i leczenie w Bad Reinerz nie należały do tanich. Uprzedza: „Suchoty nie nadają się do Reinerz!!!… I radzi: Reinerz wskazany jest przy chorobach serca, naczyń krwionośnych i krwi; dnawych, artrytycznych, reumatycznych, nerwowych i kobiecych; nerek i narządu moczowego; przemiany materyi (spec. cukrowa choroba), przewodów oddechowych”. Wymienia też metody leczenia, np.: „Kąpiele połowiczne (półkąpiółki), nasiadówki; mięsienie; zawijania połowiczne i całkowite; kuryacye mleczne (krowie, kozie, owcze i ośle); leczenie przez tuczenie…”. Ponieważ broszurę adresuje do Polaków, wspomina również o polskim królu i genialnym muzyku.

1669. Król Jan II Kazimierz Waza, po zrzeczeniu się korony polskiej podróżuje z Krakowa do Francji. Ma tam objąć, jako były kardynał, bogate opactwo benedyktyńskie w jednej z najstarszych dzisiaj dzielnic Paryża – Saint-Germain-des-Prés. Świta króla doradza postój i nocleg w zajeździe „Schwarzer Bar” (Czarny Niedźwiedź) w rynku Reinerz, słynnego już z „nadzwyczaj dodatnich skutków leczniczych” tamtejszych źródeł. Król pochwalił „orzeźwiający i błogi skutek rajnerckiej wody” i nazajutrz ruszył dalej. Niedługo potem na frontowej ścianie zajazdu umieszczono tablicę – Es wohnten here: Am 17 August 1669, Johannes Casimir, Koenig von Polen. Tablica przetrwała antypolonizm niemieckich nazistów pierwszej połowy XX w. i ślepe spolszczanie Ziemi Kłodzkiej drugiej połowy XX w.; dodano jedynie tłumaczenie: Roku 1669 dnia 17 sierpnia Jan Kazimierz król Polski nocował w tym miejscu. Zmieniono jednak nazwę odkrytego w Bad Reinerz w 1817 roku źródła Ulryki na Jan Kazimierz, chociaż król raczył się wodą z Zimnego Zdroju (Laubrunn). Imieniem króla obdarowano też, wzniesiony w 1911 r. w parku zdrojowym okazały, „komfortem nowoczesnym urządzony kurhaus”, czyli szpital zdrojowy.
1670. 16-letni Fryderyk Chopin z matką i siostrami przyjeżdża do Reinerz dyliżansem z Wrocławia 3 sierpnia. Zamieszkują nieopodal Teatru Zdrojowego na przeciwległym brzegu rzeki Bystrzyca Dusznicka w pensjonacie Buergla. Kilkukrotnie przebudowywany, niszczejący latami, zostaje wyburzony w 2018 roku jako nieczynny Dom Wczasowy „Nokturn”. Wraz z nim znika tablica informująca, że w tym miejscu mieszkał Chopin.

Lekarze zdrojowi zalecają Chopinowi kurację wg receptury szwajcarskiej – regularne picie wody mineralnej zmieszanej z serwatką z koziego mleka (żętyca). Pamiątką po tej procedurze pozostaje w Dusznikach Kozia Hala, gdzie produkowano potrzebne na leczenie mleko. Chopin z serwatką pił wodę Zimny Zdrój, tę samą co Jan Kazimierz, tyle że królowi mieszano ją z winem, co praktykowano w Reinerz od XVI w. Zażywał też kąpieli i popijał wodę Ciepły Zdrój odkrytej w 1797 r., a przemianowanej na Pieniawę Chopina w 1945 roku. W listach pisał: Dwa tygodnie już piję serwatkę i wody tutejsze, i niby mam lepiej wyglądać, niby tyć, a tym samym lenieć…”.

Kuracja trwała 5 tygodni i kosztowała ponad 25 talarów (serwatka, kąpiele, opłata klimatyczna). Razem z utrzymaniem (1 talar i 10 groszy dziennie) koszt pobytu rodziny Chopinów w Bad Reinerz równał się niemal półrocznemu wynagrodzeniu nauczyciela w ówczesnych Prusach. Nie wiadomo jaki dochód przyniósł koncert Chopina z dnia 16 sierpnia 1826 r. w Teatrze Zdrojowym dla bogatych kuracjuszy chętnych wykupić bilet. Dr Szadkowski pisze: „Oklaskiwano mistrza i spowodowano go do powtarzania utworów”. Wiadomo, że zebrane pieniądze (koncerty były dwa) przeznaczono na pomoc osieroconym dzieciom jednej z rodzin przebywających w uzdrowisku. Według przekazów zebrana kwota pozwalała im przeżyć przynajmniej rok.

1897. 19 czerwca w obecności rady miejskiej Bad Reinerz z burmistrzem Paulem Denglerem oraz fundatora, warszawskiego wydawcy i księgarza, Wiktora Magnusa, odsłonięto pomnik Chopina, czyli, jak pisze dr Szadkowski: „Uczczono geniusza w miejscu jego pierwszej działalności” (koncerty Chopina w Bad Reinerz były pierwszymi, jakie dał poza granicami Królestwa Polskiego). Granitowy obelisk stoi do dzisiaj w zielonym zakątku przy Dworku Chopina z odlewem głowy muzyka i łacińskim napisem: Frederico Chopino. Reinercit a. MDCCCXXVI, arte suavissima, humaaitate eximia, generosam virtutis indolem ineunte adolescentia festifato, hoc monumentum a. MDCCCXCVII, ad rei memoriam sempiternam decurienum permissu impensa sua Polono Polonus erexit. Łacina to wynik ugody rady miejskiej z fundatorem: rada chce napisu po niemiecku, Magnus upiera się przy polskim: Fryderykowi Chopinowi, który w roku 1826 swą sztuką prawdziwą i wysoką kulturą, szlachetny charakter w zaraniu młodości okazał, ku wiecznej rzeczy pamięci, za pozwoleniem władz miejskich, własnym kosztem Polak Polakowi wystawił. Kompromis zadowala obie strony – pamiątka pobytu sławnego Chopina przyciąga do Bad Reinerz bogatych kuracjuszy z całej Europy, dla Polaków zaś pomnik Rodaka w antypolskich Prusach to bezcenna demonstracja patriotyczna. Prawdopodobne, że przed zakusami niemieckich nazistów uratowała obelisk zmiana (1926) długiego napisu na krótki: Friderico Chopino: 1826 – 1897 – 1926. Oryginalny przywrócono w 1947 roku. Rok wcześniej, w 120 rocznicę pierwszego koncertu Chopina zainaugurowano, już w Dusznikach-Zdroju, Międzynarodowy Festiwal Chopinowski. Odbywa się każdego roku zawsze w sierpniu z niezwykłym, wzorem artystycznych salonów XIX w., nocnym koncertem „Nokturn” przy winie i świecach w Dworku Chopina. W 150 rocznicę pierwszego koncertu (1976) odsłonięto odlaną w brązie, dominującą otoczenie postać Chopina (autor Jan Kucz).
1898. W zakolu rzeki wypływającej z parku zdrojowego w kierunku miasta stoi kamienny obelisk upamiętniający twórcę języka esperanto, z zawodu lekarza, dra Ludwika Łazarza Zamenhofa. Odsłonięty w sierpniu 1931 r, przez Śląski Związek Esperantystów roku na pamiątkę 3-krotnego pobytu Zamenhofa w Bad Reinerz, znajdował się pierwotnie bliżej parku zdrojowego z napisem w języku niemieckim: Dr. L. L. Samenhof der Scheopfer des Esperanto. Kilka lat później obelisk został usunięty i zniszczony przez niemieckich nazistów. W 1945 r. kamień pomnika odnaleziono i po rekonstrukcji, teraz z pięcioramienną, zieloną gwiazdą esperancką i uniwersalną inskrypcją w języku esperanto: Al D-ro L. Zamenhof Kreinto de Esperanto (doktorowi L Zamenhofowi twórcy esperanta) zajmuje swoje obecne miejsce.

Poniemieckość. W letnie wakacje 1823 r. Feliks Mendelssohn-Bartholdy, wraz z ojcem i bratem, odwiedza w Bad Reinerz swojego stryja Nathana w jego posiadłości Stahlhammer w Dolinie Hutniczej (dzisiaj Strążyckiej) przy drodze do stacji górskiej Grunwald, dzisiaj Zieleniec, części Dusznik-Zdroju. Stryj wznowił tam działalność odlewni żeliwa, tzw. lejarni (po zamknięciu huty, od 1903 r. posiadłość nazywano Stalowym Zdrojem, a w latach 70., popularnie, Blachownią). Feliks ma 14 lat, ale jako muzykujące i komponujące „cudowne dziecko” szybko znajduje uznanie kapelmistrza orkiestry zdrojowej, Johanna Letzela, i wspólnie koncertują dla kuracjuszy i weteranów wojen napoleońskich. Chopin nie podzielał zapału Feliksa, gdy trzy lata później pisał: – …rano to dopiero kiepska dęta muzyka… Z kilkunastu karykatur w rozmaitym guście złożona, na czele których fagocista, chudy, z osiodłanym, zatabaczonym nosem, przestrasza wszystkie damy…. Po obiedzie znów muzyka paskudzi…”

Muzyczne i życiowe losy Chopin i rok starszego Mendelssohna splotły się poza Bad Reinerz. Spotkali się kilkukrotnie i muzykowali razem w Francji i Niemczech, a w 1844 r. Chopin podarował żonie Mendelssohna, Cecile, rękopis swojego Mazurka As-dur op.59 nr 2. Obaj, nim osiągnęli 20. rok życia, trwale zmienili świat muzyki, obaj też zmarli młodo i niemal równocześnie. Kiedy Chopin koncertował w Bad Reinerz, 17-letni Mendelssohn komponował jedno ze swoich najsłynniejszych dzieł – uwerturę „Sen Nocy Letniej” do sztuki Williama Szekspira. Uzupełnił ją w 1842 r. słynnym Marszem Weselnym, który po ślubie córki królowej Wiktorii z Fryderykiem III Hohenzollernem, późniejszym cesarzem Niemiec, stał się najpopularniejszym hymnem ceremonii ślubnych zachodniej kultury. Trzy lata wcześniej Chopin skomponował Sonatę Fortepianową op. 35 z równie słynnym Marszem Żałobnym, niedościgłą artystycznie kwintesencją żalu i ostatniego pożegnania. Powszechnie odtwarzany na ceremoniach pogrzebowych, w tym głów państw, wykonany został również na pogrzebie Chopina w 1849 roku. Feliks Mendelssohn zmarł dwa lata wcześniej. W 150. rocznicę jego śmierci (1997) na froncie zachowanej w Dusznikach willi stryja umieszczono polsko-niemiecką tablicę: W tym domu przebywał wielki kompozytor doby romantyzmu, Felix Mendelssohn-Bartholdy. Od 2010 r., na wzór Festiwalu Chopinowskiego, organizowany jest też w Dusznikach Międzynarodowy Festiwal Muzyki Kameralnej im. Feliksa Mendelssohna; ma upamiętniać jego dziedzictwo artystyczne łączące elementy tradycji żydowskich, luterańskich i romantycznych. W 2020 r., w ramach polsko-czeskiego projektu Aqua Mineralis Glacensis zrekonstruowano Aleję Chopina wraz ze zlokalizowanymi przy niej ujęciami wody mineralnej – odkryte w 1971 r. źródło Jacek zmieniło nazwę na Feliks i przybrało postać 19-wiecznego młodzieńca z zapisem nutowym w jednym ręku i cylindrem w drugim, to z niego wypływa źródło; a odwiercone w 1910 r. źródło Agata uzupełniono rodowodem księżnej raciciborskiej Agathy Hocheniche-Schillngsfurst, hojnej bywalczyni Bad Reinerz; upozowana na damę w kapeluszu tryska źródlaną wodą z… parasolki.

Trójca świętych. Unikalnym elementem kulturowego krajobrazu Ziemi Kłodzkiej jest jeden z najważniejszych czeskich świętych, Jan Nepomucen (XIV w.). Znanych jest w regionie ponad 220 ocalałych jego wizerunków w formie figur, obrazów, płaskorzeźb, kaplic czy patronatów kościelnych. Przez swoje męczeństwo – jako spowiednik królowej Zofii, żony króla Czech Wacława IV Luksemburskiego nie zdradził tajemnicy jej spowiedzi i skatowany zginął w nurtach praskiej Wełtawy – jest patronem dobrej sławy, broni przed oszczerstwem i czuwa nad zachowaniem powierzonej tajemnicy. Jego atrybutami bywają zamknięte księga i kłódka z napisem TACUI – milczałem. Tak przybrany stoi w Dusznikach od 300 lat. Jego opiece podlegają też mosty, przeprawy wodne, drogowe rozjazdy, pola uprawne… ma je chronić przed ulewami i powodziami. Dla Ziemi Kłodzkiej i jej wiernych, z uwagi na kaprysy potoków i rzek spływajacych w doliny zboczami wszędobylskich gór, taki patronat ma wagę pierwszorzędną. W Dusznikach-Zdroju figura świętego strzeże rzeki tuż przed podejściem na dusznicki rynek. Do roku 1997 pilnował jej przy młynie zabytkowej papierni z 1605 r. (od 2011 Pomnik Historii), a potem 7 lat czuwał na wzniesieniu nieopodal rynku przy kościele św. Piotra i Pawła (XVI w.). Jego obecność i patronat nie zapobiegły jednak tragedii z lipca 1998 r, kiedy wezbrana i wzburzona ulewą Bystrzyca Dusznicka pozbawiła życia kilku mieszkańców miasta, porwała dom przy rzece, zniszczyła park zdrojowy i Aleję Chopina, po czym zdewastowała Polanicę-Zdrój. Ostatnia powódź w Kotlinie w roku 2024, również bez respektu dla świętego, bezpowrotnie zabrała z mostu św. Jana w Lądku-Zdroju jeden z najstarszych (1709) jego wizerunków.

Wydłużając spacer dusznicką Aleją Chopina spod figury św. Nepomucena nad rzeką do dusznickiego rynku, mija się odsłoniętą w 2012 r. przed budynkiem klasztoru sióstr Elżbietanek niewielką tablicę. Upamiętnia 100-lecie wakacyjnego pobytu w Bad Reinerz Edyty Stein, znanej w kościele katolickim jako św. Teresa Benedykta od Krzyża. „Tutaj po raz pierwszy ujrzałam prawdziwe góry”, pisała. Urodzona w rodzinie żydowskiej w niedalekim Wrocławiu (1891), zamordowana w Oświęcimiu (1942), pozostaje jedną z najważniejszych myślicielek kościoła katolickiego: Kto szuka prawdy, szuka Boga, choćby o tym nie wiedział. Na ołtarze wyniósł ją w 1998 r. Jan Paweł II i jako symbol pojednania, ustanowił duchową patronką i orędowniczką Europy. Pomnik św. Jana Pawła II stoi nieco wyżej, przy kościele św. Piotra i Pawła, blisko miejsca zajmowanego niegdyś przez św. Nepomucena. Podobnych pomników papieża Polaka jest w Polsce wiele, ale na Ziemi Kłodzkiej, nazywanej też „nepomuckim zagłębiem”, to Czech pozostaje na najwyższym podium. Nie taki przekaz jest jednak najważniejszy. Istotą dusznickiego doświadczenia jest to, że owa trójca świętych trzech nacji i świeckie świadectwa ich narodowych kultur, swoją harmonią różnic składają się na opowieść, na jaką zasługuje wiele podobnych miejsc nie tylko Ziemi Kłodzkiej, ale wszystkich Ziemiach Pozyskanych (kiedyś Odzyskanych).

Marian W Radny