Polskie ślady pod bułgarskim niebem. Historia, która łączy nasze dwa narody…

Bułgaria kojarzy się Polakom przede wszystkim ze słonecznymi plażami Morza Czarnego, wakacyjnymi kurortami, zabytkami Sofii, Płowdiwu czy Wielkiego Tyrnowa. Od lat pozostaje jednym z popularniejszych kierunków turystycznych, przyciągając tysiące naszych rodaków. Nie wszyscy jednak wiedzą, że polska obecność nad Morzem Czarnym ma znacznie dłuższą historię niż współczesna turystyka. Jej korzenie sięgają XIX wieku, a losy Polaków i Bułgarów splatały się w momentach szczególnie ważnych dla obu narodów.

Dzisiaj w Bułgarii mieszka około 4 tys. Polaków i osób polskiego pochodzenia, choć niektóre szacunki, odnoszące się do 2023 roku, mówią nawet o 5,5 tys. Są wśród nich przedstawiciele dawnych rodzin polskich osadników, osoby, które przyjechały tu w poszukiwaniu pracy i lepszego życia, przedsiębiorcy, inwestorzy, pracownicy zdalni oraz rodziny, które zdecydowały się związać swoją przyszłość z tym bałkańskim krajem. Łączy ich nie tylko miejsce zamieszkania, ale również pamięć o polskich korzeniach i zainteresowanie kulturą ojczystą.

Od powstańczych emigrantów do budowniczych nowej Bułgarii

Początki polskiej obecności w Bułgarii wiążą się z XIX-wiecznymi emigracjami politycznymi. Po klęsce powstania listopadowego w latach 1830–1831 część polskich uchodźców znalazła schronienie na Bałkanach. Osiedlali się między innymi w północnej i środkowej Bułgarii, w okolicach Plewenu, Wracy i Wielkiego Tyrnowa.

Nie przybywali tam wyłącznie po to, by znaleźć bezpieczne miejsce do życia. Przywozili ze sobą doświadczenie, wykształcenie, umiejętności zawodowe i przekonanie, że naród pozbawiony własnego państwa może zachować swoją tożsamość dzięki kulturze, pracy i pamięci historycznej. Wnosili wkład w rozwój rolnictwa, rzemiosła, edukacji, medycyny i sztuki.

Wśród Polaków, którzy zapisali się w historii bułgarskiego życia społecznego, wymienia się między innymi Mikołaja Unterberga i Ignacego Muszlera, związanych z rozwojem medycyny i opieki zdrowotnej. Ich działalność jest świadectwem tego, że polska emigracja nie ograniczała się do podtrzymywania własnych tradycji, lecz uczestniczyła również w budowaniu nowoczesnego społeczeństwa bułgarskiego.

Ważnym elementem wzajemnej pamięci pozostaje także udział Polaków w wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1877–1878. Według niektórych szacunków w armii carskiej mogło wówczas walczyć nawet 50 – 55 tysięcy Polaków, w tym około tysiąca oficerów. Polacy uczestniczyli w działaniach wojennych, które doprowadziły do wyzwolenia Bułgarii spod panowania osmańskiego. Wśród nich znajdowali się oficerowie pełniący odpowiedzialne funkcje dowódcze i sztabowe. Ich obecność stała się jednym z historycznych fundamentów sympatii między oboma narodami.

Tadeusz Grabowski i narodziny polsko-bułgarskich stosunków dyplomatycznych

Szczególny rozdział wspólnej historii rozpoczął się w okresie odradzania się polskiej państwowości. Bułgaria uznaje 30 grudnia 1918 roku za datę nawiązania stosunków dyplomatycznych z Polską, natomiast polska chronologia wskazuje 20 stycznia 1921 roku.

Jedną z najważniejszych postaci tego okresu był profesor Tadeusz Stanisław Grabowski – historyk literatury słowiańskiej, wykładowca akademicki i dyplomata. Przybył do Bułgarii już w 1915 roku, aby stanąć na czele Polskiego Biura Prasowego, którego zadaniem było informowanie o polskich dążeniach niepodległościowych i zdobywanie poparcia dla sprawy polskiej na Bałkanach.

Grabowski potrafił nawiązywać kontakty z bułgarskimi elitami intelektualnymi i politycznymi. Jego działalność przynosiła wymierne efekty. 22 listopada 1918 roku otrzymał nominację na delegata odrodzonej Rzeczypospolitej w Sofii. Wkrótce został przyjęty przez premiera Królestwa Bułgarii Teodora Teodorowa, któremu przedstawił dokumenty potwierdzające swoją misję.

Ważnym świadectwem bułgarskiej życzliwości wobec Polski była zorganizowana w latach 1915 – 1916 z inicjatywy Grabowskiego „Ankieta bułgarska w sprawie polskiej”. Zaproszono do niej 32 wybitnych przedstawicieli bułgarskiego życia politycznego, naukowego i literackiego. Wśród respondentów znaleźli się między innymi byli premierzy Wasił Radosławow i Iwan Geszow, literaturoznawca Bojan Penew oraz historyk Dimityr Straszimirow. Ich wypowiedzi wyrażały jednoznaczne poparcie dla polskich dążeń niepodległościowych. Ankietę przetłumaczono na język polski i opublikowano, aby pokazać Polakom, że ich walka o wolność znajduje zrozumienie również poza granicami kraju.

Nie była to jednak wyłącznie sympatia oparta na wspólnych doświadczeniach historycznych. Wzajemne relacje miały również bardzo konkretny wymiar polityczny i gospodarczy. Polska potrzebowała pomocy w organizowaniu repatriacji jeńców wojennych z terenów Rosji, a także możliwości transportu uzbrojenia podczas wojny polsko-bolszewickiej. Bułgaria z kolei liczyła na polskie wsparcie w przełamywaniu powojennej izolacji międzynarodowej.

W latach trzydziestych rozwijano plany współpracy infrastrukturalnej, handlowej i przemysłowej. Rozważano budowę mostu na Dunaju łączącego Bułgarię z Rumunią, a po niepowodzeniu tej inicjatywy – uruchomienie połączenia promowego. Szczególnie interesujące były ustalenia z 1936 roku dotyczące zakupu przez Bułgarię polskich samolotów i uzbrojenia oraz budowy w okolicach Łowecza fabryki produkującej samoloty wojskowe na podstawie polskiej licencji.

Od powojennego podziału do wspólnoty europejskiej

Po zakończeniu II wojny światowej stosunki dyplomatyczne między Polską a Bułgarią nawiązano ponownie w 1945 roku. Oba państwa znalazły się wówczas w bloku wschodnim, co na wiele dziesięcioleci określiło polityczne ramy ich współpracy.

Przełom nastąpił po przemianach 1989 roku. Polska i Bułgaria rozpoczęły drogę ku demokratycznym przemianom, a następnie integracji europejskiej i euroatlantyckiej. Dzisiaj oba państwa są członkami Unii Europejskiej i NATO. Współpracują politycznie, gospodarczo i regionalnie, podejmując wspólne inicjatywy dotyczące infrastruktury, bezpieczeństwa oraz rozwoju kontaktów między społeczeństwami.

Istotną częścią tych relacji pozostaje wymiana handlowa. Według przytoczonych danych za 2018 rok polski eksport do Bułgarii osiągnął wartość ponad miliarda euro, natomiast import z tego kraju wyniósł około 651 milionów euro. Polska należała również do ważniejszych inwestorów zagranicznych w Bułgarii.

Nie mniej znacząca jest turystyka. W 2018 roku Bułgarię odwiedziło 475 tysięcy obywateli Polski, a w ostatnich latach liczba polskich turystów utrzymuje się na wysokim poziomie, sięgając według przytoczonych szacunków około 400 tysięcy rocznie, a w niektórych sezonach przekraczając tę wartość.

Polska obecność dzisiaj – między tradycją a nowym życiem

Współczesna Polonia bułgarska jest społecznością zróżnicowaną. Jedni przyjechali tu na stałe, inni prowadzą działalność gospodarczą, pracują zdalnie lub dzielą życie między Polskę a Bułgarię. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się miejscowości nad Morzem Czarnym, między innymi Słoneczny Brzeg, gdzie można spotkać wielu rodaków, skorzystać z polskojęzycznych usług i odnaleźć środowisko ułatwiające pierwsze miesiące pobytu.

Wśród powodów wyboru Bułgarii wymienia się stosunkowo niskie koszty życia, korzystne warunki podatkowe, klimat oraz spokojniejsze tempo codzienności. Polacy mieszkający w tym kraju zwracają uwagę na przyjazne nastawienie Bułgarów i stosunkowo łatwość nawiązywania kontaktów. W większych miastach, takich jak Sofia czy Płowdiw, można prowadzić życie zawodowe i rodzinne, korzystając zarówno z lokalnych możliwości, jak i z obecności międzynarodowej społeczności.

Inaczej wygląda sytuacja osób przyjeżdżających na wakacje. Bułgaria od lat oferuje im rozbudowaną infrastrukturę turystyczną, pakiety all inclusive, bezpośrednie połączenia lotnicze i usługi przygotowane z myślą o polskich gościach. W kurortach można znaleźć polskojęzyczne animacje, menu w rodzimym języku, a nawet sklepy nastawione na potrzeby polskich klientów.

Masowa turystyka ma jednak także swoją drugą stronę. Rozwój wielkich kompleksów hotelowych, komercjalizacja wybrzeża i powstawanie zamkniętych enklaw turystycznych zmieniają krajobraz oraz charakter niektórych miejscowości. Dlatego prawdziwe poznawanie Bułgarii wymaga wyjścia poza hotelowe promenady i popularne kurorty – ku jej historii, kulturze, zabytkom i codziennemu życiu mieszkańców.

Instytut Polski w Sofii – ambasador kultury i języka

Szczególną rolę w podtrzymywaniu polskiej obecności odgrywa Instytut Polski w Sofii, który rozpoczął działalność w 1949 roku. Jest najstarszą tego typu placówką na Bałkanach. Jego tradycje sięgają jednak jeszcze wcześniejszego okresu, kiedy działało Towarzystwo Polsko-Bułgarskie, popularyzujące polską kulturę za pośrednictwem czasopisma „Przegląd Polsko-Bułgarski”, wydawanego w latach 1919–1935, oraz serii „Biblioteka Polska”.

Wśród założycieli Towarzystwa znaleźli się wybitny bułgarski krytyk literacki Bojan Penew, poetka i tłumaczka Dora Gabe oraz Tadeusz Stanisław Grabowski.

Dzisiaj Instytut jest ważnym ośrodkiem promocji polskiej kultury. Organizuje wystawy malarstwa, fotografii, grafiki i plakatu, prezentuje twórczość polskich artystów, a także przygotowuje wspólne przedsięwzięcia z bułgarskimi galeriami i muzeami. Wśród prezentowanych twórców znaleźli się między innymi Ryszard Horowitz, Zofia Rydet, Tomasz Sikora, Sławomir Mrożek i Andrzej Czeczot.

Szczególne miejsce zajmuje literatura. Instytut wspiera tłumaczenia polskich książek na język bułgarski, współpracuje z wydawnictwami i tłumaczami, organizuje spotkania autorskie oraz dyskusje o współczesnej literaturze. Bułgarskim czytelnikom przybliżano twórczość Jana Korczaka, Tadeusza Różewicza, Zbigniewa Herberta, Czesława Miłosza, Wisławy Szymborskiej, Andrzeja Stasiuka i Olgi Tokarczuk.

Nie brakuje również polskiego kina. Organizowane są przeglądy filmowe, pokazy najnowszych produkcji i retrospektywy twórczości takich reżyserów jak Andrzej Wajda, Krzysztof Kieślowski czy Krzysztof Zanussi. Instytut zaprasza także polskich muzyków, reprezentujących muzykę klasyczną, jazz, folk, etno i pop. W Sofii i na bułgarskich festiwalach występowali między innymi Leszek Możdżer, Adam Makowicz, Włodek Pawlik i Zygmunt Krauze, a także Kapela ze Wsi Warszawa i Motion Trio.

To właśnie takie wydarzenia sprawiają, że polska kultura nie jest w Bułgarii jedynie wspomnieniem historycznych związków, lecz żywą częścią współczesnego życia artystycznego.

Język – najważniejszy most między pokoleniami

Ważnym elementem współpracy pozostaje edukacja. Języka polskiego można uczyć się na trzech bułgarskich uniwersytetach: w Sofii, Płowdiwie i Wielkim Tyrnowie. Według danych zawartych w materiale naukę podejmowało tam około 80 studentów. Kolejne osoby korzystały z kursów organizowanych przez Instytut Polski w Sofii.

Współpraca naukowa rozwija się również poprzez wymianę studentów, doktorantów i specjalistów, między innymi w ramach programu Erasmus+ oraz porozumień między polskimi i bułgarskimi instytucjami akademickimi. W 2018 roku Polska i Bułgarska Akademia Nauk podpisały porozumienie o współpracy naukowej, przewidujące realizację 31 wspólnych projektów badawczych.

Nauczanie języka polskiego ma znaczenie nie tylko akademickie. Jest również sposobem podtrzymywania więzi z krajem przodków, szczególnie dla potomków dawnych emigrantów. W wielu rodzinach polskie nazwisko i pamięć o przodkach przetrwały mimo stopniowego zanikania języka ojczystego. Dla młodszego pokolenia nauka polszczyzny może stać się zatem nie tylko zdobywaniem nowych umiejętności, ale również odkrywaniem własnej historii.

Dwa narody, jedna pamięć o wolności

Historia Polaków w Bułgarii to opowieść znacznie bogatsza niż dzieje emigracji i współczesnej turystyki. Zaczyna się od powstańczych uchodźców, prowadzi przez udział Polaków w wyzwalaniu Bułgarii, działalność Tadeusza Grabowskiego i narodziny stosunków dyplomatycznych, a następnie przez trudne doświadczenia XX wieku aż do dzisiejszej współpracy w ramach Unii Europejskiej i NATO.

Jej szczególną wartością jest wzajemność. Polacy znaleźli w Bułgarii miejsce do życia, pracy i rozwijania swoich talentów. Bułgarzy z kolei otrzymali od polskich emigrantów wiedzę, doświadczenie i zaangażowanie w budowę własnego państwa. Z czasem te relacje przekształciły się w trwałą przyjaźń, której fundamentem pozostają wspólne doświadczenia historyczne i wzajemny szacunek.

Dzisiaj polskie ślady można odnaleźć w bułgarskich miastach, archiwach, instytucjach kultury i rodzinnych opowieściach potomków dawnych osadników. Są także obecne w codzienności współczesnej Polonii – w polskich rozmowach prowadzonych na sofijskich ulicach, w działalności Instytutu Polskiego, w nauczaniu języka i w kontaktach między młodymi ludźmi obu krajów.

Bułgaria jest dla Polaków czymś więcej niż słonecznym kierunkiem wakacyjnych wyjazdów. To kraj, z którym łączy nas długa historia, wspólnota doświadczeń i przekonanie, że przyjaźń narodów buduje się nie tylko poprzez oficjalne deklaracje, lecz przede wszystkim przez ludzi, ich pracę, kulturę i pamięć.

A polska obecność nad Morzem Czarnym, choć nie zawsze widoczna na pierwszy rzut oka, pozostaje jednym z piękniejszych świadectw tej wspólnej historii.

Leszek Wątróbski