Australia i Polonia, Historia, Polska

„Sikoreczka” z Warszawy. Droga Jolanty Pietras z Powstania do obozu w Greta

Jako nastolatka chciała tańczyć w balecie. Wojna zrobiła z niej sanitariuszkę Powstania Warszawskiego, więźniarkę Pawiaka i Auschwitz. Po ucieczce z niemieckiej fabryki poznała w Niemczech przyszłego męża, a w 1948 roku przypłynęła do Australii – do obozu w Greta.

Czarno-białe zdjęcie: sanitariuszka z czerwonym krzyżem na fartuchu siedzi przy rannych powstańcach i dziecku w powstańczym szpitalu w Warszawie w 1944 roku
Sanitariuszka z rannymi w powstańczym szpitalu, Warszawa 1944 Fot. Eugeniusz Lokajski/Wikimedia

Historia Jolanty Pietras zaczyna się od marzeń o balecie, a kończy w Australii, gdzie – jak przyznawała – najbardziej tęskniła za Polską. Pomiędzy były Powstanie Warszawskie, Pawiak, Auschwitz, niemiecka fabryka i ucieczka przez okno po kocach.

Scena, której nie było

Przyszła na świat 20 maja 1924 roku w Warszawie i tu chodziła do szkoły. Taniec był jej pasją, a występ w Teatrze Wielkim zapowiadał, że z baletem zwiąże przyszłość.

Te plany przekreślił wrzesień 1939 roku – Jolanta miała wtedy piętnaście lat. Mieszkańcy bombardowanej stolicy chronili się w piwnicach, a miasto mimo obrony musiało skapitulować. Okupant zamknął teatry, szkoły i uczelnie, więc maturę zdała dzięki podziemnemu nauczaniu.

Brat, broń i plakaty

Do Armii Krajowej trafiła za namową jedynego brata, który sam włączył się w konspirację. Szkolenie obejmowało zarówno obsługę broni, jak i pierwszą pomoc. Równolegle dostawała zadania – najczęściej po zmroku naklejała na ściany i latarnie antyhitlerowskie plakaty.

Termin wybuchu powstania znała, jak każdy wtajemniczony. 1 sierpnia 1944 roku po obiedzie pożegnała rodziców i ruszyła na wyznaczone stanowisko; o 17.00 zaczęły się walki. Było to ich ostatnie spotkanie. Ojciec nie przeżył pierwszego tygodnia powstania, matkę później deportowano.

W powstaniu była sanitariuszką. Pseudonim „Sikoreczka” – jakiś otrzymywał każdy uczestnik walk – pasował do jej drobnej budowy, żywiołowości i radosnego usposobienia.

Pawiak i Auschwitz

Niemcy schwytali ją w drugim lub trzecim tygodniu walk, kiedy na ulicy przystanęła przy rannym żołnierzu. Jego zabili, ją osadzili na Pawiaku, w więzieniu znanym z okrucieństw. Około trzydziestu kobiet czekało tam na nieznany los w niewielkiej celi. Czekanie zakończył transport do Auschwitz.

„Było tam strasznie, inaczej się tego nie da opisać, ale najgorszy był głód” – mówiła o obozie. Więźniarki spały na podłodze budynku, przez którego kilka małych okien widziały, kto idzie do krematorium: Żydów i ludzi innych narodowości, mężczyzn, kobiety, dzieci. Do posiłków kobiet dosypywano proszku, który wstrzymywał miesiączkę.

Czwarta nad ranem – o tej porze wychodziły na apel, z którego do szóstej, siódmej nie wolno było nawet przysiąść. Przed zimnem chronił je jedynie płaszcz, na nogach miały drewniaki. Za kawałek papieru ukryty pod płaszczem dla ciepła Jolanta zapłaciła ciosem w okolice oka; po latach przyznawała, że wciąż słabo na nie widzi. A jednak to ona podnosiła innych na duchu – współwięźniarki stale prosiły ją o piosenkę albo taniec.

Zbiórki przed barakiem, w szeregach po pięć, zwykle kończyły się tak samo: wskazane przez Niemca kobiety szły do krematorium. Pewnego dnia Jolanta, przekonana, że i na nią przyszła kolej, pożegnała się z przyjaciółkami. Tym razem wybranych czekała jednak praca w Niemczech – w fabryce lamp podwodnych dla wojska.

Ucieczka

„Było tam lepiej” – wspominała zakład. Więźniarki zajmowały najwyższe piętro, na dwór wypuszczano je raz w tygodniu, a listy przerzucały przez płot podwórza; czasem ktoś je podnosił i nadawał. Pod budynkiem urządzono dobre schrony, które okazały się potrzebne wiosną, gdy zaczęły się bombardowania.

Nalot zastał Jolantę na samej górze fabryki, w maleńkiej izbie szpitalnej, gdzie leżała z tyfusem. Na sygnał alarmu pielęgniarki zbiegły do schronów, a chore zostały na górze. Wybuch bomby wyrwał z okien szyby i skrzynie; Jolanta przetrwała go ukryta w kominku razem z kilkoma dziewczętami. Gdy wszystko ucichło, uznała, że nadarza się okazja, i postanowiła spróbować. Po kocach związanych w linę spuszczono ją przez okno, a w kocach schowała zdobyty chleb. „Musiałam się spieszyć, bo Niemcy już nas zaganiali z powrotem do środka” – opowiadała. Choć wołano za nią, dobiegła do lasu.

Bez znajomości niemieckiego nie miała pojęcia, co dalej. Dopiero gdy usiadła, by zjeść chleb, zauważyła przy lesie piękną willę. Zziębnięta, przebrała się tam w męskie ubrania, których pełną skrzynię znalazła w środku. Wyszedłszy, patrzyła, jak bomba trafia w jej fabrykę i jak budynek się przewraca. Potem dostrzegła idącego w jej stronę mężczyznę i sama do niego podeszła. Trafiła na rodaka, który słyszał o fabryce i zadeklarował pomoc.

Jedna noc marszu wystarczyła, by przejść 12 mil (ok. 19 km) i dotrzeć do niewielkiego miasteczka. Za radą spotkanych tam serbskich żołnierzy uciekinierzy doczekali wieczora, kiedy z pola wracała pewna rodzina. Gospodarze przyjęli ich do siebie i nakarmili, a następnego ranka do miasteczka dotarli Amerykanie. „Dali mi młotek i kazali bić Niemców. Nie umiałam, więc wbiegłam do środka i zaczęłam rozbijać ich portrety” – wspominała.

Taniec za pokój w Greta

Amerykanie umieścili ją w obozie, do którego trafiali dawni więźniowie obozów koncentracyjnych i jenieckich oraz ludzie pracujący wcześniej w niemieckich fabrykach. Tam pojawił się jej przyszły mąż. Przyjechał odnaleźć swoją ówczesną dziewczynę, a skończyło się na zaręczynach z Jolantą, jeszcze w Niemczech. Tam też urodził im się syn.

Do Australii popłynęli w 1948 roku amerykańskim statkiem. Miesiąc na morzu okazał się udręką: choroba morska męczyła Jolantę od początku do końca, także na postoju w porcie, a na Oceanie Indyjskim dopadł ich jeszcze sztorm.

Rodzina zamieszkała w obozie w Greta. Jolanta uważała, że i tu los był dla niej łaskawszy niż dla wielu innych – a zawdzięczała to tańcowi. Skoro w Niemczech założyła grupę taneczną, w Greta zaproponowano jej to samo zajęcie; w zamian rodzina dostała osobny pokój, a mąż pracę. Zgodziła się, mimo że wcześniej przyrzekła mężowi, że z tym skończy. Codzienność utrudniała nieznajomość języka. „W sklepach musiałam rękami pokazywać, czego chcę” – mówiła.

Polska po latach

Do kraju pojechała w 1979 roku. Wśród krewnych tylko ona żyła za granicą. Była na grobie matki; grobu ojca nie odnalazła.

Przyznawała, że Polska zmieniła się i podniosła z ruin dopiero teraz. A mimo to, jak mówiła, „najbardziej brakuje mi tu, w Australii, Polski”.

(gpt)

Źródło: NSW Migration Heritage Centre, „From Poland to Newcastle” – historię Jolanty Pietras spisała Agata Radna (Polish Community School, Newcastle); cytaty w tłumaczeniu z angielskiego