Mieszkańcy Pomorza Zachodniego coraz chętniej traktują region jako swoje naturalne miejsce do życia, ale coraz rzadziej potrafią wskazać jego tradycje. Dr Włodzimierz Durka z Instytutu Socjologii Uniwersytetu Szczecińskiego opowiada o wynikach badań z 2011 i 2026 roku, osłabieniu znaczenia kategorii narodowej, „zielonej tożsamości” i zmianie postrzegania morza. W rozmowie także o aktywności społecznej i przyszłości regionu.

Czy po kilkunastu latach można powiedzieć, że mieszkańcy Pomorza Zachodniego czują się bardziej związani z regionem niż wcześniej?
Tak, ale trzeba rozróżnić dwie rzeczy: przywiązanie do miejsca zamieszkania i sposób, w jaki człowiek określa sam siebie. Wyniki badań pokazują, że mieszkańcy Pomorza Zachodniego coraz częściej traktują ten region jako swoje naturalne miejsce do życia. Jednocześnie zmienia się hierarchia ich identyfikacji. Mniej istotne stają się wielkie kategorie, takie jak naród czy zawód, a większego znaczenia nabierają indywidualność, role rodzinne i płeć.

Skąd wziął się pomysł na ponowne zbadanie tożsamości regionalnej mieszkańców województwa zachodniopomorskiego?
Pierwsze badanie, którego wyniki stały się punktem odniesienia dla obecnych analiz, przeprowadzono w 2011 roku. W 2013 roku z inicjatywy Doroty Rybarskiej, ówczesnej dyrektorki Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej, oraz Leszka Barylskiego powołano zespół, który przygotował kwestionariusz dotyczący tożsamości regionalnej mieszkańców Pomorza Zachodniego. Badanie zrealizowała wówczas zewnętrzna firma.
Po latach pojawiła się potrzeba powrotu do tego zagadnienia i sprawdzenia, co się zmieniło. Badania z 2026 roku pozwoliły nam porównać wyniki z wcześniejszą diagnozą i zobaczyć, jak w ciągu piętnastu lat ewoluowały postawy mieszkańców.
Pracowaliśmy w zespole z Albertem Terelakiem i Sebastianem Kołodziejczakiem. Koledzy zajmowali się przede wszystkim analizami ilościowymi, ja natomiast skoncentrowałem się na analizie jakościowej. To dla mnie interesujące doświadczenie, ponieważ pozwala spojrzeć na liczby nie tylko jako na zestaw wskaźników, ale również jako na opowieść o przemianach społecznych.
Jak przeprowadzono badania i na ile można porównywać ich wyniki?
W obu edycjach zadbano o reprezentatywność próby. W 2011 roku przebadano 1066 osób, a w 2026 roku – 1070. Uwzględniono między innymi wiek, płeć, wielkość miejscowości i podział na powiaty.
Zmieniła się natomiast technika zbierania danych. W pierwszym badaniu wykorzystywano wywiady telefoniczne wspomagane komputerowo, a w 2026 roku zastosowano ankietę internetową. To odpowiedź na przemiany technologiczne i zmieniające się możliwości realizacji badań. Dzisiaj coraz trudniej dotrzeć do respondentów w tradycyjny sposób, a ludzie niechętnie wpuszczają ankieterów do swoich domów.
Wyniki należy więc interpretować z uwzględnieniem różnic metodologicznych. Mimo nich porównanie pozwala dostrzec wyraźne kierunki zmian w sposobie myślenia mieszkańców o sobie i swoim regionie.
Co najbardziej zaskoczyło Pana w wynikach?
Przede wszystkim skala przemiany sposobu definiowania własnej tożsamości. W 2011 roku niemal 41 proc. badanych wskazywało określenie „Polak” lub „Polka” jako najważniejszy element autodefinicji. W 2026 roku było to już 18,6 proc.
Jednocześnie wzrosło znaczenie określenia „człowiek” – z 8,7 do 14,7 proc. Bardzo wyraźnie zwiększyła się również liczba osób, dla których podstawowym określeniem własnej tożsamości jest płeć. W przypadku kobiet wskaźnik wzrósł z 15,1 do 39,2 proc., a w przypadku mężczyzn – z 7,5 do 20,1 proc.
To pokazuje, że ludzie coraz częściej opisują siebie przez pryzmat własnej osoby i najbliższego otoczenia, a rzadziej przez odwołanie do dużych wspólnot. Zmniejsza się również znaczenie zawodu jako elementu określającego człowieka. Dawniej praca i pozycja społeczna miały w tym względzie większą wagę.
Czy oznacza to kryzys tożsamości narodowej?
Można mówić o osłabieniu znaczenia kategorii narodowej w autodefinicji badanych, ale nie należy automatycznie utożsamiać tego z zanikiem polskości czy patriotyzmu. Badanie pokazuje przede wszystkim zmianę hierarchii identyfikacji. To, co dawniej było dla wielu ludzi najważniejsze, dzisiaj ustępuje miejsca innym elementom.
Współczesny człowiek mocniej koncentruje się na własnym życiu, rodzinie, osobistych potrzebach i poczuciu bezpieczeństwa. Tożsamość staje się bardziej prywatna. Nie musi to oznaczać całkowitego odrzucenia wspólnoty narodowej, ale wskazuje, że nie jest ona już tak oczywistym i dominującym punktem odniesienia jak wcześniej.
Pomorze Zachodnie jest regionem szczególnym. Po 1945 roku jego społeczeństwo tworzyli ludzie przybyli z różnych części przedwojennej Polski. Czy historyczne doświadczenie osadnictwa nadal wpływa na tożsamość mieszkańców?
Historyczny kontekst pozostaje ważny, ale dzisiejsze wyniki wskazują, że mieszkańcy coraz rzadziej postrzegają Pomorze Zachodnie jako miejsce, w którym znaleźli się z konieczności. Region staje się przestrzenią świadomie wybieraną, z którą można wiązać przyszłość.
W 2026 roku 75,9 proc. respondentów zadeklarowało, że nie planuje wyprowadzać się z województwa. Zamiar stałego wyjazdu wskazało 5,3 proc. badanych. Istotne jest również uzasadnienie decyzji o pozostaniu. Coraz częściej słyszymy, że po prostu dobrze się tutaj żyje, że mieszkańcy czują się w swoim otoczeniu komfortowo i cenią jego walory. Taką odpowiedź wskazało 26 proc. respondentów.
To ważna zmiana. Przywiązanie do regionu nie musi już wynikać wyłącznie z rodzinnej historii, pamięci przodków czy braku innych możliwości. Może być efektem osobistego wyboru i zadowolenia z codziennego życia.
Czy można zatem powiedzieć, że Pomorze Zachodnie stało się dla mieszkańców prawdziwą małą ojczyzną?
W pewnym sensie tak. Oczywiście pojęcie małej ojczyzny może oznaczać różne rzeczy: rodzinne miasto, wieś, najbliższą okolicę albo cały region. Wyniki wskazują jednak na silniejsze zakorzenienie terytorialne. Mieszkańcy coraz częściej traktują to miejsce jako własne, niezależnie od tego, skąd pochodzili ich rodzice czy dziadkowie.
Ciekawe jest to, że przywiązanie nie musi być budowane na wielkich opowieściach historycznych. Czasami wystarczy poczucie, że okolica jest przyjazna, że dobrze się w niej mieszka, że ma się blisko do przyrody i że codzienność daje satysfakcję. To bardziej pragmatyczny wymiar tożsamości regionalnej.
W badaniu pojawia się również zagadnienie marynizacji, czyli znaczenia morza i gospodarki morskiej dla życia społecznego regionu. Czy Pomorze Zachodnie przestaje być regionem morskim w świadomości swoich mieszkańców?
Właśnie ten temat uznałem za jeden z najciekawszych. Chcieliśmy sprawdzić, jak zmieniło się postrzeganie morza. W starszym badaniu morze kojarzyło się przede wszystkim z gospodarką: stoczniami, portami, żeglugą i pracą. Było elementem regionalnego etosu, wiązało się z utrzymaniem rodzin i z charakterystycznym stylem życia.
Dzisiaj ten obraz wygląda inaczej. Kategoria gospodarki i pracy morskiej uzyskała zaledwie 4,2 proc. wskazań. Morze coraz częściej kojarzy się z wypoczynkiem, turystyką, rekreacją, przyrodą i pięknymi krajobrazami. Zmieniło się zatem nie tyle samo znaczenie Bałtyku, ile sposób jego społecznego postrzegania.
Można mówić o procesie de-marynizacji: gospodarka morska nie jest już tak silnym fundamentem tożsamości mieszkańców jak wcześniej. Wizerunek regionu coraz bardziej opiera się na jego walorach przyrodniczych.
W takim razie czy przyroda staje się nowym symbolem Pomorza Zachodniego?
Wiele na to wskazuje. Czyste środowisko, lasy, jeziora, wody i krajobraz stają się ważnymi elementami dumy regionalnej. Można mówić o kształtowaniu się tak zwanej zielonej tożsamości.
To interesujące przesunięcie. Dawniej o specyfice regionu przypominały przede wszystkim zakłady pracy, porty, stocznie i wielkie ośrodki miejskie. Teraz coraz częściej podkreśla się to, co naturalne i związane z jakością życia. Przyroda staje się nie tylko atrakcją turystyczną, lecz także jednym z podstawowych elementów regionalnego wizerunku.
A co z tradycjami i pamięcią zbiorową? Czy mieszkańcy potrafią wskazać elementy kultury charakterystyczne dla Pomorza Zachodniego?
Tutaj wyniki są mniej optymistyczne. W 2011 roku nieco ponad 41 proc. badanych potrafiło spontanicznie wymienić jakąś tradycję regionalną. W 2026 roku było to już 31,4 proc.
Oznacza to, że przywiązanie do miejsca nie zawsze idzie w parze ze znajomością jego dziedzictwa. Mieszkańcy mogą dobrze czuć się w regionie, a jednocześnie mieć trudności ze wskazaniem tradycji, które odróżniałyby go od innych części Polski.
Dawne symbole, takie jak Dni Morza, ustępują miejsca bardziej codziennym znakom lokalnej rozpoznawalności. Wśród nich są produkty kulinarne, przede wszystkim paprykarz szczeciński i pasztecik szczeciński. Są one łatwo rozpoznawalne i mocno związane z lokalnym doświadczeniem.
To ważny sygnał dla instytucji kultury i samorządów. Jeżeli chcemy budować świadomą tożsamość regionalną, nie wystarczy promować atrakcyjnego miejsca do życia. Trzeba również opowiadać jego historię, pokazywać dziedzictwo i pomagać mieszkańcom odkrywać własne tradycje.

Czy w wynikach widać również zmianę w tym, kogo mieszkańcy uznają za ważne postacie regionu?
Tak, i to bardzo wyraźną. W poprzedniej edycji pojawiały się nazwiska polityków i osób związanych z życiem publicznym. W nowszych odpowiedziach większą rolę odgrywają celebryci i sportowcy. Co znamienne, nazwisko Mariana Jurczyka czy Zaremby, które wcześniej pojawiały się w kontekście Szczecina, nie miało już takiego znaczenia w spontanicznych wskazaniach.

Pokazuje to, że zmienia się sposób budowania wyobrażeń o regionie. Dawniej jego symbolami częściej były osoby związane z historią, polityką i lokalnym życiem publicznym. Dzisiaj większy wpływ na wyobraźnię mają kultura popularna i sport. To również element szerszej przemiany społecznej.
Badania mówią nie tylko o tożsamości, lecz także o aktywności społecznej. Czy mieszkańcy nadal chcą angażować się w życie swoich wspólnot?
Aktywność społeczna przybiera dzisiaj inne formy. Wcześniej większą rolę odgrywało trwałe członkostwo w organizacjach, partiach, związkach zawodowych czy wspólnotach religijnych. Obecnie częściej spotykamy się z aktywnością hobbystyczną, sportową i doraźną, związaną z konkretną akcją lub celem.
Dobrym przykładem są zbiórki pomocowe, działania charytatywne czy lokalne inicjatywy organizowane wokół określonych wydarzeń. Nie oznacza to, że ludzie przestali pomagać. Raczej zmienił się sposób, w jaki chcą to robić.
W naszych analizach widoczna jest również tendencja do przesuwania się aktywności w stronę większych ośrodków, takich jak Szczecin i Koszalin, przy osłabieniu niektórych tradycyjnych form zaangażowania w mniejszych miejscowościach. To zjawisko warto obserwować, ponieważ więzi społeczne mają znaczenie dla jakości życia i poczucia przynależności.

Czy mimo tych zmian istnieją wartości, które pozostają niezmienne?
Zdecydowanie tak. Na pierwszym miejscu od lat znajdują się zdrowie i dobro rodziny. Są to wartości, które pozostają niezwykle ważne niezależnie od przemian politycznych i społecznych.
Zmiany widać natomiast w dalszej części hierarchii. Mniejsze znaczenie mogą mieć trwałe relacje przyjacielskie, a większe – niezależność, indywidualizm, przyjemne spędzanie czasu i swoboda zaspokajania własnych potrzeb. To wskazuje na coraz silniejsze skupienie na osobistym dobrostanie.
Nie chciałbym jednak sprowadzać tego do prostego stwierdzenia, że społeczeństwo staje się egoistyczne. Raczej obserwujemy zmianę sposobu organizowania życia. Ludzie chcą mieć większy wpływ na własne decyzje, cenią autonomię i wybierają takie formy aktywności, które odpowiadają ich potrzebom.
Pomorze Zachodnie ma opinię regionu otwartego, ukształtowanego przez migracje i spotkanie różnych doświadczeń. Czy ta specyfika jest nadal widoczna?
Historia osadnicza pozostaje ważnym elementem regionalnego kontekstu. Współczesne społeczeństwo województwa jest zróżnicowane, a nowe migracje wprowadzają kolejne doświadczenia i wyzwania. W badaniu uwzględniliśmy także zagadnienia związane z poczuciem bezpieczeństwa, wojną w Ukrainie, pandemią oraz rozwojem sztucznej inteligencji.
Wyniki pokazują, że obawy związane z możliwością rozszerzenia wojny na terytorium Polski są istotne dla mieszkańców. Mniejszy, choć nadal zauważalny, jest poziom lęku przed powrotem pandemii. Rozwój sztucznej inteligencji również budzi niepewność – 39 proc. badanych uważa, że związane z nią innowacje przynoszą w codziennym życiu więcej zagrożeń niż korzyści.
W odniesieniu do migracji trzeba dostrzegać zarówno otwartość i empatię, jak i obawy związane z rynkiem pracy czy różnicami kulturowymi. To złożone zjawiska, których nie da się opisać jednym wskaźnikiem.
Jakie wnioski z tych badań powinny być szczególnie ważne dla samorządów i instytucji działających w regionie?
Przede wszystkim trzeba zrozumieć, że tożsamości regionalnej nie można budować wyłącznie za pomocą odwołań do przeszłości. Historia jest ważna, ale mieszkańcy muszą również widzieć, że region odpowiada na ich współczesne potrzeby.
Warto wzmacniać lokalną kulturę, popularyzować dziedzictwo i tworzyć okazje do wspólnych działań. Istotne jest również wykorzystanie tego, co mieszkańcy już cenią: przyrody, jakości życia, krajobrazu i lokalnych symboli. To mogą być punkty wyjścia do budowania mocniejszej więzi z regionem.
Jednocześnie nie wolno pomijać problemu osłabienia tradycyjnych form zaangażowania społecznego. Dobrze byłoby tworzyć takie przestrzenie aktywności, które pozwolą łączyć ludzi nie tylko na czas pojedynczego wydarzenia, ale także w dłuższej perspektywie.
Na koniec chciałbym zapytać o przyszłość. Jak może wyglądać tożsamość mieszkańców Pomorza Zachodniego za kilkadziesiąt czy nawet sto pięćdziesiąt lat?
Tego oczywiście nie da się przewidzieć w sposób pewny. Możemy jednak obserwować kierunek zmian. Tożsamość staje się bardziej indywidualna, mniej oparta na tradycyjnych rolach społecznych i wielkich zbiorowościach. Jednocześnie więź z miejscem zamieszkania może pozostawać silna, jeśli ludzie będą czuli, że dobrze im się tutaj żyje.
Nie musi to być tożsamość zbudowana na jednym symbolu czy jednej tradycji. Może łączyć przywiązanie do konkretnej miejscowości, szacunek dla przyrody, lokalne smaki, rodzinne doświadczenia i poczucie bezpieczeństwa. Ważne, by mieszkańcy mieli możliwość świadomego uczestniczenia w życiu regionu.
Najciekawsze jest to, że Pomorze Zachodnie coraz wyraźniej przestaje być postrzegane wyłącznie przez pryzmat swojej powojennej historii. Staje się miejscem, które mieszkańcy wybierają dla siebie. To duża zmiana, ale zarazem wyzwanie: jak sprawić, by dobre warunki życia szły w parze z wiedzą o miejscu, poczuciem wspólnoty i odpowiedzialnością za jego przyszłość?
rozmawiał Leszek Wątróbski




USD
AUD
CAD
NZD
EUR
CHF
GBP 












